Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Poesia Soziala

Poesia soziala kritika, salaketa (nekazari eta langileen egoera eta agintarien moraltasun falta) eta informazioa uztartzen dituen mugimendua da.

Ezaugarriak

• Nekazarien eta langileen egoeraren salaketa.
• Bizitza oso gogorra zela.
• Egoera txarra zenez, jendea baztertzen zuten. Emakumeek ezin zuten lan egin gizonaren baimenik gabe, ezin zuten etxetik alde egin.
• Bakardadea.
• Etsipena.
• "Ni"-a bilatu beharrean, idazlearen arazoa aurkitu behar da.
• Irakurleen arazoa.
• Hizkera sinplea.

Gabriel Aresti

Bilbon jaio zen. Berak ez zekien euskaraz, bere gurasoek ez zekitelako. 12 urterekin berreskuratu zuen euskara. 21 urterekin bere lehen poemak argitaratu zituen. 31 urterekin egin zuen bere libururik garrantzitsuena, Harri eta Herri. Denetarik idatzi zuen:...

Pernando Amezketarra

• Fernando Bengoetxea Azkuna
• Jaiotza: 1764ko urriaren 10a, Amezketan
• Heriotza: 1823ko uztailaren 9a
• Bertsolari eta plazagizona.
• Maria Josefa Sagastumarekin ezkondua, hamar seme-alaba izan zituen.
• 1994an ETB 1eko marrazki bizidun bat egin zen berari buruz.
• Erromantizismo aurreko garaikoa.

Bilintx

• Jaiotza: 1831ko apirilaren 30a
• Heriotza: 1876ko uztailaren 21a
• Bertsolaria.
• Erromantizismo garaikoa (1839-1876).
• Zorigaiztoko bizitza: Aurpegia itxuraldatu zitzaion eta hanketan zauri larriak izan zituen (zezena).
• Liberala.

Pello Errota

• Pedro Jose Elizegi Maiz
• Bizi urtea: 1840-1919
• Eskolatu gabea.
• Hain ospetsua zen, Argentinara ere joan zela.
• Pizkunde aurreko garaikoa.

Xenpelar

• Frantzisko Petrirena Rekondo
• Errenterian jaioa.
• Erromantizismo arokoa (1839-1876)

Atzerriko Euskal Literatura

Atzerriko euskal literatura: Gerra amaitu eta hamar urteetara, Frankismoak debekatu egin zituen Hegoaldean euskarazko liburuak. Mexiko, Guatemalan eta Argentinan kaleratu zituzten lehenbiziko liburuak. Gerrak sortutako etena gainditu ahal izan zuten.

Mexiko: Monzon eta Urrundik

Monzon, Urrundik (1949) poema liburuak eman zion hasiera Mexikon atzerriko euskal literatura horri. Bake garaiko oroitzapenak agertzen zituen liburu hartan, eta Lapurdin argitaratu zuen Gudarien egiñak (1947). Gerra Zibileko bizipenak kontatu zituen.

Guatemala: Zaitegi eta EUZKO-GOGOA

Zaitegi, euskalgintzari egin zion ekarpenik aipagarriena, EUZKO-GOGOA izan zen, Guatemalan eratu, zuzendu eta kaleratu zuen kultur aldizkaria. Zaitegik, leku askotako...

Gabriel Aresti eta "Uhin Berri" antologia

Juan San Martinek 1969an antologia bat egin zuen “Uhin Berri” izenburuarekin. Poesia garaikideari eskainitako bilduma izan zen, 1964-1969 bitarteko poeta gazteen produkzioa bilduz. Hogeita bost olerkariren lanak bildu zituen, horien artean bi emakumerenak. Idazlerik zaharrena Gabriel Aresti izan zen (1933an jaioa); gazteena, berriz, Amaia Lasa (1948an jaioa). Gehienak euskal letretan nabarmendu ziren, baina denak ez poesiaren arloan.

Gabriel Aresti: Bizitza eta Obra

Gabriel Aresti bilbotarra zen. Goiz hasi zen aldizkarietan kolaboratzen, poesia eta antzerki arloan. Desberdina izateko baldintzak betetzen zituen:

• Euskaldun berria
• Hiritarra
• Sekularra
• Seminariotik pasatu gabea
• Gizon irakurria
• Garaiko literaturan

Kalkoak

-arukitzen zen-zegoen

-suertatu da-izan da

-tonto-beste t bat

-denbora-eguraldi

-jasan-izan burutu-izgo

-aukeratuak-aukeratu dte

-suposa deza-demagun

-ikasleria-ikasleak

1. ORTO

Zuzena

-ilargia lurra eguzkia

-erregea -ilargi, eguzki

-Ajuria Eneko jauregia

-Saturno jupiter -Aita Santua

-margolan-eszeptikoa

-disciplina-noiznahi

-alferrik ikastarazi

ur-agua haur-niño

or-txakurra hor-ahi

ahur-palma haur-joven

atzo-ayer atso-anciano

etzi-pasado etsi-rendirse

legegizon-abogado

giza eskubideak-der hum

herriz herri-de pue en pue

egin berri-tarea

hezk-dep educ hiz-lingui

Zuzendu

-zuzendaria betearaiz

-holandarrak -hautsak harrotu

-martxora -seiak eta gero

-bozgarren hurrenez-hurren

-jakinarazi ordainduaraziko

-ilaran jarri banan-banan

-oxigeno urgentzietara

-jogurt usain

-urtarrileko...

XIX. mendearen bigarren erdian, erromantizismoa indarra galduz joan zen eta ia XX. mendera arte gailenduko zen mugimendu indartsu bat sortu zen: errealismoa; zalantzarik gabe XIX. mendeko eleberrigile garrantsitzuenak eta gerora literaturaren historian eragin izugarria utziko zutenak

filosofia positibista; nagusitzen da pentsamenduan. Artista errealistek egoera nahiz pertsonaien behaketan oinarrituko dituzte euren lanak.
ERREALISMOA LITERATURANErrealismoa Frantzian izan zuen adierazpiderik

Euskal Literatura Klasikoa

06 - Jose Maria Iparragirre Balerdi (1820-1881)

Bizitza: Abenturaz betetako bizimodua izan zuen Iparragirrek. Urretxun jaio zen, 1820. urtean. Gasteizen eta Madrilen bizi izan zen, baina 1833an lehen karlistada hasi zenean, gurasoei ezer esan gabe osaba baten etxera joan eta karlisten batailoi batean sartu zen 1834an. Haiekin ibili zen hurrengo bost urtean.

Kantari Euskalduna

Gitarra zahartxo bat da neretzat laguna; honela ibiltzen da artista euskalduna: egun batean pobre, beste batez jauna, kantari pasatzen det nik beti eguna. Agur Euskal Herria, baina ez betiko. bost edo sei urtetan ez det ikusiko. Jaunari eskatzen diot grazia emateko, nere lur maite hontan hezurrak uzteko.

Karlistek gerra galdu zuten, eta Iparragirre,...

Harrera Estetikoa: Sarrera eta Oinarriak

Harrera estetikoa testu literarioen aurrean irakurleak duen erantzuna aztertzen duen teoria literario bat da. Irakurleak testua nola hartzen duen arduratzen da. Teoriko nagusia H. R. Jauss dugu, eta Iserrekin batera, 60ko hamarkadaren amaieran hasi zen idazten. 80ko hamarkadara arte eragin handia izan zuen Europako hainbat eremutan.

60ko hamarkadaren amaieran paradigma aldaketa gertatu zen: idazlanetik irakurlearengana igaro zen fokua.

Oinarri Filosofikoak eta Paradigma Aldaketa

Ez zegoen egituraren interesik, baizik eta produkzioaren eta sorkuntza prozesua zen garrantzitsuena. Gainera, testuaren eta irakurlearen arteko harremanaren azterketek garrantzia hartu zuten. Oinarri filosofiko gisa, Husserl, Heidegger...

Eusko Ikaskuntzaren sorrera eta helburuak

Gerra aurreko euskal kultur erakundeen artean Eusko Ikaskuntza dugu famatuena. Pentsaera desberdineko hainbat euskaltzalek sortu zuten Oñatin 1918an, Hego Euskal Herriko lau diputazioen babespean. Euskal munduari dagozkion gaiak ikertzea zeukan helburu nagusitzat. Elkarte honen kezkarik garrantzitsuenetako bat irakaskuntza zenez, ahalegin handiak egin zituen arlo horretan denbora laburrean. Besteak beste, sortu berriak ziren ikastoletako ikasliburuak egin, euskal gaiei buruzko udako ikastaroak eratu, edota Euskal Unibertsitaterako aurreproiektua taxutu zituen.

Euskaltzaindiaren sorrera eta lehen euskaltzainburuak

Zenbait saiok porrot egin ondoren, azkenean Eusko Ikaskuntzaren Oñatiko Biltzarrean (1918)...

Kulturaren Analisia: Kontzeptu Nagusiak

Antropologia kulturalak diziplina akademiko gisa izan duen garapenari esker, giza fenomeno kulturalaren hainbat alderdiren berri ematen diguten zenbait kontzeptu definitu dira.

Protokultura

Hitzez hitz, denboran izan den lehenengo kulturaz ari da protokultura; ohiko kultura eta, beraz, landu gabea. "Aurre-kultura" ere esaten zaio. Gizakiak berezko duen fenomenoa izan arren, hitz horiek animalien zenbait jokaeraz aritzeko ere erabiltzen dira, gizakiarena den bereizgarri baten tankerakotzat jotzen ditugunez.

Kultura Materiala eta Ez-Materiala

Kultura materiala giza talde batek ekoizten eta erabiltzen dituen objektuez eratuta dago, bai eta talde horren erakunde eta egitura politikoez ere. Adibidez, lanabesak,...