Plastika eta arte hezkuntza ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Oharra: (EB) alaba > al/ha/ba, (EB) berezi > ber/he/zi (Z) (Muga silabikoa oso bitxia)

Dardakariak

Euskarak berez bi dardakari ditu: /r/ gogorra eta leuna, baina Iparraldean /R/ ubularra ere entzuten da, frantsesaren eraginez. Zubereraren kasuan /r/ gogorra eta leuna maiz nahasten dira: Euskal Heria esan ohi dute Euskal Herriaren ordez.

/r/ leunaren galera

/r/ leuna bokal artean egokitzen denean, galdu ohi da:

B r B > B ø B.

• (L) mendirat > mendiat.
• (Ipar.) zelarik > zelaik (Ipar.)
• (EB) Zuberoa > Xibeua (Z)

(G) Aizak, ne azalpenei kasuik eitten ai al(h)aiz?

Bigarren Mailako Diptongoak

Fenomeno fonetiko horiek gertatzen direnean, bigarren mailako diptongoak sortzen dira sarritan, hots, jatorrizkoak ez diren diptongoak.

Kontsonante Alternantziak

Bi...

Diktadura frankistak, 1939tik 1975era, gizartean arrasto sakona utzi zuen, irabazle eta galtzaileen arteko banaketa ekarriz. Bi izan ziren gerraren ondorioak sakonki jaso zituztenak.

Gerra osteko industrializazioa (1960ko hamarkada)

Gerra ostean, industriaren egitura ia ukitu gabe gelditu zen. Gerra amaitu eta aste gutxira, EAEko lantegi gehienak lanean zeuden. Hasierako hazkundea apala izan zen, produkzio industrialaren hazkundean eta lurraldearen ekonomia berreraikitzean oinarrituta. Eskaria publikoa zen, eta, hein batean, EAEn garatuak zeuden sektoreetara bideratuta zegoen. Euskal goi-burgesiak etekin eta kapital metaketa handia lortu zituen. Euskadiko ekonomiaren talde hegemoniko gisa finkatuta, 1960ko hamarkadako hazkundearen protagonista...

Baladak: Narratzailea eta Ezaugarriak

• Narratzailea: Ezkutuan.
• Estiloa: Esaldi motz eta adierazgarriak.
• Pertsonaiak: Ez dira deskribatzen, ekintzen bidez agertzen dira; ez da haien ezaugarri fisiko edo moralik ematen.
• Lekua eta denbora: Oso modu orokor eta azalekoan zehazten dira. Eszenen arteko aldaketak bat-batekoak eta ezustekoak dira.

Baliabide Estilistikoak

• Baliabide gramatikalak:
  • Errepikapena: Hitzak edo ideiak indartzen ditu.
  • Paralelismoa: Egitura errepikatuz.
• Baliabide fonikoak: Soinuen bidez efektu bereziak sortzen dira.
  • Errima: Sinplea da, antzeko hotsen bidez sortua, entzuleari atsegin egiteko.

Maite Kantuak

Irakaspena: Kantuaren muina.

• Baliabide fonikoak: Errima erabiltzen da, kantuari musikalitatea emateko.
• Baliabide semantikoak:
  • Metaforak: Izarra

Zer da Bertsolaritza?

"Neurriz eta errimaz, kantatzea hitza, horra hor zer kirol mota den bertsolaritza". Amuriza bertsolariak honela definitu zuen bertsolaritza. Bertso bat neurri, errima eta doinuz osatuta dago. Neurriak, adibidez, hauek izan daitezke: zortziko txikia, zortziko handia, hamarreko txikia eta hamarreko handia. Doinuari dagokionez, arlo honetan ez da musika tresnarik erabiltzen, baina jatorriaren arabera hiru kategoriatan sailkatzen dira: usadiozko doinu herrikoiak, bakoitzak osaturiko doinuak eta neurriz parera datozen doinuak. Errima, berriz, bertsolariaren araberakoak izaten dira, batzuk pobreak, beste batzuk oso onak.

Historia Labur bat

Historian atzera eginez, XIX. mendean kokatuko gara, garai hartan sortu baitzen bertsolaritza....

Xabier Amuriza: Bertsolaritzaren Berritzailea

Xabier Amuriza 1941eko maiatzaren 3an jaio zen, Amorebieta-Etxanon. Bere bizitza profesionala bertsolaritza, prentsa eta irakaskuntzaren inguruan garatu da. Gaztetan, Amorebietako karmeldarretan eta Derioko seminarioan ikasi zuen, eta 1965. urtean apaiz ordenatu zen. 1976an, apaizgoa utzi eta ezkondu egin zen; bere alaba, Miren Amuriza, bertsolari ezaguna da.

Amurizari bertsolaritza gustatzen hasi zitzaion gaztetan, batez ere familian eta inguruan bertsozaletasuna bizi zuelako. Bere aitak, aitonak eta inguru hurbileko jende askok bertsoak kantatzen zituzten, eta horrek eragin handia izan zuen berarengan. Apaizgaitegian zegoela, euskararekiko eta tradizioarekiko interesa areagotu zitzaion, eta han...

Bat-bateko Bertsolaritzaren Historia

1960 baino lehenagoko dokumenturik ia ez dago; horregatik, aurreko guztia bat-bateko bertsolaritzaren historiaurretzat jo daiteke.

Entzuleria homogeneoko bertsogintza (1960-1979)

• Bizi-iraupeneko aldia (1960-1973)

  Azpillaga, Lazkao Txiki, Xalbador, eta abar.

• Erresistentziazko bertsogintza (1973-1979)

  Lopategik eta Azpillagak ordezkatzen dute, eta eduki politikoa nabarmena da.

Entzuleria anizkuneko bertsogintza (1980-1998)

• Berrikuntza aroa (1980-1990)

  Autonomia Estatuaren ostean, bertso entzuleak estrategia politiko kontrajarrietan banatzen dira, gero eta argiago. Txapelketak dira oraindik ere bertsogintzaren euskarri nagusiak, eta hedabideek ez diote hainbesteko oihartzunik ematen. (Amunizak bertso eskalak sortu zituen

1. Bokal-fenomenoak

1.1. Bokal-alternantziak edo txandakatzeak

Bokalen arteko txandakatzeak euskalki batzuetan gertatzen diren aldaketa fonologikoak dira:

1.1.1. e/a alternantzia

• Berdin > bardin (B)
• Beltz > baltz (B)
• Igerri > igarri (B)
• Piper > pipar (B)
• Elkar > alkar (B, G)
• Izerdi > isardi (B)

1.1.2. o/u alternantzia

• Gizon > gizun (L, BN eta Z)
• Iparraldeko euskalkietan: Ontsa > untsa (L, BN eta Z)
• Izorratu > izurratu (L, BN eta Z)

1.1.3. i/u alternantzia

• Ile > ule (B)
• (H)iri > uri (B)
• Iltze > ultze (B)

1.1.4. e/i alternantzia

• Etxea > itxea (G)
• (Latina) Hechura > itxura (EB)

1.1.5. i/e alternantzia

• Irten > erten (G)
• (Latina) Virtutem > bertute (EB)

1.2. Bokal-asimilazioak

Hiru silabako hitzetan gertatzen diren asimilazioak:...

XIX. mendeko Euskal Herriko industrializazioa

XIX. mendean, Euskal Herria landa-industriatik industria modernora igaro zen. Bizkaian eta Gipuzkoan garapen ekonomikoa nabarmendu zen, eta Espainiako merkatuarekin harreman estuak sortu ziren.

Egoera ekonomikoa XIX. mendearen hasieran

Bizkaiko eta Gipuzkoako biztanleriak nekazaritzan bizi zen, baina zereal eskasia nabarmena zen eta elikagaiak inportatu behar ziren. Ondorioz, burdin oparoa baliabide nagusi bihurtu zen.

• Burdina: industrializazioaren oinarria
• Kostaldeko portuak: merkataritza erraztu zuen
• Europako industria-iraultza: eragin zuzena

Burdinaren industria eta Bilbo

1840an, Bilbo burdinaren industria-gune nagusi bihurtu zen. 1855ean, Bessemer prozesua ezarri zen, kostuak murriztu eta produkzioa...

Fedea eta Arrazoia Tomas Akinokoaren Garaian

Fedearen eta arrazoiaren arteko arazoak konpontzeko ahaleginean, Tomas Akinokoak garai hartako erlijio-ideia berriak ekarri zituen: kreazionismoa, arimaren hilezkortasuna eta salbazio-beharra. Horren ondorioz, ideia horien arteko harremanari buruz hausnartzera bultzatu zituen filosofo kristauak. Horrela, teologiak egia behar zun izan. Hortz, filosofo papera zein ondorioztatu behar zuten hur aurkitutako egiaren balioa eta filosofia-teologia harremana zehaztu ere.

Lehen Filosofia Kristaua

Teologia eta filosofia eskutik joan ziren. Haiek zioten erlijioa autosufizientea zela, ez zuela behar inolako justifikazio edo azalpen filosofikorik. S. Augustinen arabera, teologiaren eta filosofiaren helburua bera...