Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskarazko Aditzak: Azalpen Erraza eta Adibideak

Euskarazko aditz-sistemak ulertzea zaila izan daiteke hasieran, baina oinarrizko kontzeptuak ikasiz gero, askoz errazagoa egingo zaizu. Atal honetan, aditz-mota nagusiak eta haien erabilerak aztertuko ditugu, adibide argiekin.

NOR-NORK Aditzak

NOR-NORK aditzetan, subjektuak (nork) ekintza burutzen du objektu zuzen baten gainean (nor). Hona hemen adibide batzuk, pertsona ezberdinetan:

• Zuk ni nauzu.
• Nik zu zaitut.
• Zuk gu gaituzu.
• Nik zuek zaituztet.
• Hark ni nau.
• Hark zu zaitu.
• Hark gu gaitu.
• Hark zuek zaituzte.
• Zuek ni nauzue.
• Guk zu zaitugu.
• Zuek gu gaituzue.
• Guk zuek zaituztegu.
• Haiek ni naute.
• Haiek zu zaituzte.
• Haiek gu gaituzte.
• Haiek zuek zaituztete.

NOR-NORI Aditzak

NOR-NORI aditzetan, ekintza nork jasotzen...

Euskal Aditzak: Alokutiboa eta Potentziala

1. Aditz Alokutiboak (Aukeratu forma egokia)

Ariketa hauek euskalkietako aditz alokutiboen formak lantzeko dira:

1. Ni gaur etxetik etorri: nok / non
2. Gu gaur zineman egon: gaittuk / gaittun
3. Haiek mendira joan: dittuk / dittun
4. Nik liburua irakurri: juat / junat
5. Hark liburua irakurri: jok / jon
6. Haiek liburua irakurri: juek / jone
7. Hari erlojua ahaztu: jakok / jakon
8. Haiei erlojua ahaztu: jakuek / jakone
9. Hark niri dirua eman: jostak / jostan
10. Hark hari dirua eman: jotsak / jotsan

2. Aditz Potentziala (Aukeratu forma egokia)

Aukeratu aditz potentzialaren forma zuzena (orainaldia, hipotetikoa edo iragana):

1. Mikel eta Marta: daitezke / litezke / zitezkeen
2. Ez dut uste: dakioke / lekioke / zekiokeen
3. Aurtengo udan: dakioke / lekioke

Karmele Jaio: Biografia

Karmele Jaio Eiguren euskal idazle eta kazetaria da, 1970ean Gasteizen (Araban) jaioa. Euskal Herriko Unibertsitatean kazetaritza ikasi ondoren, kazetari lana bete du hainbat idatzizko komunikabidetan, hala nola Euskaldunon Egunkarian eta Garan, baina Diario de Noticias de Álava eta Deian ere idatzi ditu iritzi zutabeak.

Ibilbide literarioa

Lehen liburua 2004an argitaratu zuen, Hamabost zauri izeneko ipuin bilduma. 2006an Amaren eskuak nobela argitaratu zuen, eta hainbat sari irabazi zituen honekin:

• Igartza Saria
• Zilarrezko Euskadi Saria
• Zazpi Kale Saria
• Beterriko Liburua Saria

Eleberri honen arrakasta ikusita, gaztelaniara itzuli zuen Jaiok berak, Las manos de mi madre izenburupean. Gainera, zinemarako bertsioa zuzendu du...

Aditz Laguntzailea: Subjuntiboa

NOR eta NOR-NORI Formak

NOR-NORK Formak

Subjuntiboa:

1. Ahalera (Oraina)

A) NOR

• Ni: naiteke
• Hura: daiteke
• Gu: gaitezke
• Zu: zaitezke
• Zuek: zaitezkete
• Haiek: daitezke

B) NOR-NORK

Egin, jan, ikusi... bezalako aditzetarako / Para verbos como hacer, comer, ver...

• Nik (hura): dezaket (Yo puedo hacerlo)
• Hark (hura): dezake (Él/Ella puede hacerlo)
• Guk (hura): dezakegu (Nosotros podemos hacerlo)
• Zuk (hura): dezakezu (Usted puede hacerlo)
• Zuek (hura): dezakezue (Vosotros podéis hacerlo)
• Haiek (hura): dezakete (Ellos/as pueden hacerlo)

2. Aditz trinkoak

Orainaldia

• EGON (Estar): nago, zaude, dago, gaude, zaudete, daude.
• JOAN (Ir): noa, zoaz, doa, goaz, zoazte, doaz.
• ETORRI (Venir): nator, zatoz, dator, gatoz, zatozte, datoz.
• IBILI (Andar/Estar): nabil, zabiltza, dabil, gabiltza, zabiltzate, dabiltza.
• JAKIN (Saber): dakit, dakizu,

NARRATIBA: Balada: poema narratiboak edo narrazio-kantu laburrak dira:gertaera bat kontatzen dute.(egitura)formalki bertsotan edo kopletan adierazten dira. GAIAK: ezinezko maiatasun-istorioak, heriotza bortitzak, hilketak... NON? Bizkaian, Zuberoan eta Nafarroa Garaian gorde dira gehienak (berterretxen kantorea, isabeltatxu, lixitatxu zura, brodatzen ari nintzen, egun bereko alarguntsa)

Denbora-lerroa: Euskal Kulturaren Mugarriak

XIX. Mendea eta Hasierak

• Bizenta Mogel: Ipuin onac (Esoporen alegiak euskaraz eta prosaz). Liburu bat euskaraz argitaratu duen lehen emakumea.
• Louis Lucien Bonaparte (1863): Euskalkien lehenengo sailkapena (8 euskalki).

XX. Mendearen Hasiera eta Mugimenduak

• 1919: Euskaltzaindiaren sorrera.
• 1965: Ez Dok Amairu taldearen sorrera. Euskal Herriko kultura-mugimendu abangoardista; modernitatea eta garai berria ekarri zituen. Partaideak kantariak, idazleak eta artistak izan ziren.

XX. Mendeko Antzerkigile Aipagarriak

• Toribio Altzaga: Euskal Iztundea antzerki-eskolako zuzendaria eta antzerkigilea.
• Katalina Eleizegi: Garbiñe lanaren egilea.
• Mª Dolores Agirre: 1953tik aurrera, diktadurak ezarritako etenaren ondoren,

XX. mendea: Euskal Literaturaren Pizkundea

José de Aristimuño, "Aitzol" (1896-1936) tolosarrak garai oso bat markatu zuen, garai laburra zoritxarrez, eta Jokin Zaitegi (1906-1979) poetak "Aitzolen belaunaldia" izenez bataiatu zuena.

Errepublika garaia eta estetika sortzailea

Garai historikoari begiratzen badiogu, ordea, Errepublika Garaiak (1931-1939) ez du soilik une historiko bat adierazten; estetika sortzailea ere kontuan hartuko lukeen bidea izango litzateke berea, proiektu politiko-literario baten barruan. Idazle gazteen bultzatzaile eta euskal kultur pizkundearen sustatzaile izan zen Espainiako Gerra aurreko hamarkadan (1926-1936).

Euskaltzaleak elkartea eta ekimenak

Horrela, 1927an Lizardi, Orixe, G. Mujika eta beste batzuekin Euskaltzaleak...

1. Jose Antonio Loidi

Errenterian jaio zen. Ikasketaz eta lanbidez botikaria zen. Horrez gain, euskal historiaz, hizkuntzalaritzaz, toponimiaz eta abarrez idatzi zuen. Ezaguna da euskarazko lehen polizia-eleberria idatzi zuelako: Hamabost egun Urgainen (1955). Irunen hil zen.

2. Jose Luis Alvarez (Txillardegi)

Donostian jaio zen. Txillardegi goitizenaz ezagunagoa. Hizkuntzalari, politikari eta idazle zen. Euskara batua sortzearen bultzatzaile nagusietako bat izan zen. Literaturan berrikuntza bat ekarri zuen: Leturiaren egunkari ezkutua, lehen eleberri modernotzat hartua, krisi existentzialari buruzkoa.

3. Ramon Saizarbitoria (1944)

Donostiako soziologoa eta idazlea, euskal literatura modernoaren aitzindaritzat jotzen da.

Literatura Ibilbidea:

• Bere

XVII. Mendea: Joan Tartas eta Lehen Liburua Zuberoan

Joan Tartas (1611-?): Sohutan jaiotako apaiza izan zen. Onsa hiltzeko bidia (1666) idatzi zuen, heriotza on baterako prestakuntzari buruz. Hau izan zen zubereraz idatzitako lehen liburua.

XVIII. Mendea 1: Iparraldeko Idazleak eta Gizarte Aldaketak

Sarrera: 1789tik aurrera, Iparraldeko gizarteak gerrak eta liskarrak, foruen deuseztatzea eta estatu frantsesaren antolamendu berria jasan beharko ditu. Mende honi "Argien mendea" deitzen zaio. Argitaratzen diren obra gehienak elizgizonek moldatuak dira.

Joanes Etxeberri Sarakoa (1668-1749): Jesuitetan ikasi ondoren, medikuntza ikasketak egin zituen Frantziako unibertsitate batean. Sara jaioterria zuen. Gizon kultua eta euskaltzalea zen. Bere gai nagusia...