Gabriel Aresti eta Uhin Berriko Poesia: Euskal Letren Berrikuntza
Gabriel Aresti eta "Uhin Berri" antologia
Juan San Martinek 1969an antologia bat egin zuen “Uhin Berri” izenburuarekin. Poesia garaikideari eskainitako bilduma izan zen, 1964-1969 bitarteko poeta gazteen produkzioa bilduz. Hogeita bost olerkariren lanak bildu zituen, horien artean bi emakumerenak. Idazlerik zaharrena Gabriel Aresti izan zen (1933an jaioa); gazteena, berriz, Amaia Lasa (1948an jaioa). Gehienak euskal letretan nabarmendu ziren, baina denak ez poesiaren arloan.
Gabriel Aresti: Bizitza eta Obra
Gabriel Aresti bilbotarra zen. Goiz hasi zen aldizkarietan kolaboratzen, poesia eta antzerki arloan. Desberdina izateko baldintzak betetzen zituen:
- Euskaldun berria
- Hiritarra
- Sekularra
- Seminariotik pasatu gabea
- Gizon irakurria
- Garaiko literaturan jantzia
Klandestinitateko alderdietako kide ez bazen ere, gorabehera politikoak hurbiletik jarraitu zituen, eta hori garbi asko nabari daiteke bere obran. Polemikak harrotzea maite zuen, eta ez zitzaion areriorik falta izan bizi izan zen artean. Poesia asko idatzi zuen hogei urtean zehar.
Bere obrarik egituratuena eta biribilena 1960an kaleratu zuen: “Maldan Behera”. Batuaren aitzindari izango zen hizkera berri bat erabili zuen, arnasa handiko poema sinbolista batean. Interpretatzeko zailtasunak zirela eta, apika, liburu gisa agertu ez zenez, ez zuen arrakasta handirik izan.
Handik lau urtera “Harri eta Herri” argitaratu zuen, eta urte gutxiren buruan agortu zen; gauza harrigarria poema liburua izanik. Estilo zuzenagoa, herritarragoa eta eguneroko arazoetatik hurbilagoa zen. Urte haietako gizarte giroari hobeto egokitu zitzaion. Ildo beretik jarraitu zuen “Euskal Harria” eta “Harrizko Herri Hau” obrekin, zentsurarekin arazo larriak izan zituen arren.
Arestiren eragina eta beste poeta batzuk
Gazte pila bat abiatu zen poesiaren bidetik, Arestiren bultzadaz animaturik. Ez zioten guztiek bere estiloari jarraitu, baina zenbait kasutan eragin zuzena izan zuen.
Xabier Lete: Haserrea eta lirikotasuna
Xabier Leteren lehen obran ikus daiteke: “Egunetik Egunera Orduen Gurpilean”. Hurrengoetan, “Bigarren Poema Liburua” eta “Urrats Desbideratuak” (edo “Zentzu Antzaldatuen Poemategia”) obretan, haserrea eta sakontasuna eta lirikotasuna irabazi zituen.
Joxe Azurmendi: "Hitz Berdeak" eta debekuak
Joxe Azurmendi zegamarraren poemak 1960-1968 bitartean idatzitako “Hitz Berdeak” liburuan agertu ziren; lehenagotik publikatua egon arren, bilduma horretan sartzea debekatu zioten “Manifestu Atzeratua” ahaztu gabe.
Joxean Artze: Esperimentalismoa eta jolasa
Joxean Artze “Hartzabal” usurbildarra indartsu sartu zen poesiaren munduan “Isturitzetik Tolosan Barru” lehen liburuarekin. Forma aldetik euskaraz argitaratu den obra bitxienetakoa da. Taxukera eta gai oso desberdinak zituen, erraz pasatzen zen sentikorretatik ironiara. Bide luzea egin zuen, esperimentalismoari uko egin gabe: “Laino Guztien Azpitik”, “Eta Sasi Guztien Gainetik” eta “Bide Bazterrean Hi eta Ni Kantari” obretan, zenbaki sistema kurioso batekin poemak irakurleari idatzarazten dizkio. Hitzen eta hotsen arteko jolasa bilatu zuen, kontrako gauza eta egoerekin jokatuz. “Ortzia Lorez, Lurra Izarrez” poema liburuan aldakuntza zantzuak sumatu ziren, erlijiotasuna nagusituz.
Mikel Lasa eta Ibon Sarasola: Beste ikuspegi batzuk
Beste autore batzuek ez zuten poesia soziala horrenbeste ukitu. Mikel Lasa donostiar-getariarraren “Poema Bilduma” urritxoa eta berandu libururatutakoa izan zen, sentiberatasun fineko lana. Batzuek, kutsu sinbolistaz gain, existentzialismoaren eragina ere ikusi zuten, narratiban Txillardegik azaltzen duenaren antzekoa. Estimazio handiagoa izan du, azken urteotako belaunaldi berrien aldetik.
Ibon Sarasola donostiarrak “Poemagintza” liburua kaleratu zuen. Harrera hobea egin zion bere garaiko kritikak eta irakurleriak. Gerora, modernotasuna eta musikaltasuna antzeman zaizkio poema liburu bakar horri.
Emakume poetak: Amaia Lasa eta Arantxa Urretabizkaia
Ordura arte emakumeek protagonismo txikia izan zuten. Amaia Lasarekin batera, Arantxa Urretabizkaia izan zen urte hauetako emakume poetarik aipagarriena. “Euskal Literatura 72” bilduman Arantxaren poema luze bat agertu zen: “San Pedro Bezperaren Ondokoak”, etsipen puntu bat duena. Hamar urte geroago “Maitasunaren Magalean” eskaini zuen, amodioa irudi zuzen eta zirraragarriekin islatuz.