Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

-GRAMATIKA: -IZENA (kasua, numroa): -partitibo: (r)ik. -datibo: i (nori). -inesibo: n (non, noiz, zertan, nola, norengan). -leku genitiboa: ko (nongo, noizko, zertako..). -adlatiboa: ra (nora, zertara, nola, norengana). -hurbiltze adlatiboa: rantz (norantz, norenganantz). -muga adlatiboa: raino (noraino, zenbateraino, norenganaino). -ablatiboa: tik (nondik, noiztik, norengandik). -jabego genitiboa: (r)en, re (noren, zeren, zeinen). -soziatiboa: ekin (norekin, zeinekin). -instrumentala: z (nortaz, zeintaz, nola, noiz). -motibatiboa: gatik (norengatik, zeinengatik). -xedezkoa: endako, entzat (norendako, zeinendako). -ines gain eraikia: ko (nongo). -adla gain eraikia: rako, enganako (norako, norenganako). -banatzailea: ko. -prolatiboa: tako,

...

EUSKAL ELEBERRIEN SORRERA.Ohitura-eleberria esaten zaio XIX.mendearen bukaera-bukaeran hasi eta 1936ko Espainiako Gerra Zibileraino hedatzen den aldekoari.-Erro erromantikoa duen eleberria da.Ohituren ikuspegi sentibera du;ondorioz,galtzeko edo aldatzeko arriskuandiren ohiturak aipatzeagustatzen zaio.-Baserri eta itsaso inguruko jendeen bizimoduaz ari da,bizimodu hori idealizazio nabariz hornituz.-Ohitura-eleberriak deskriptiboak gertatzen dira, trama edo korapilo ahulekoak.Kontalaria beti orojakilea izan ohi da.TXOMIN AGIRRE(1864-1920).Txomin Agirre Ondarroan jaio zen.Apaiz egin zen.Euskaltzaindiko kide izan zen.Hiru obrak: -Auñemendiko Lorea(1898( -Kresala(1906) -Garoa(1912). Auñemendiko Lorea eleberri historiko-erromantikoa da.Kresala...

Euskal Sinonimoak

Hona hemen euskarazko sinonimoen zerrenda bat, zure hiztegia aberasteko eta adierazkortasuna hobetzeko baliagarria izango dena. Hitz bakoitzaren esanahia zabaltzeko eta testuinguru desberdinetan hitz egokiagoa aurkitzeko tresna bikaina da.

• abiatu: jalgi
• aitzakia: estakuru
• altzoan: galtzarrean / galtzarretan
• amatatu: itzali
• apeta: gutizia
• ardura: erantzunkizun
• ari izan: jardun
• arreta jarri: erreparatu
• aspaldi: behinola
• aukera: abagune
• banandu: bereizi
• berbetan: eleketan
• bertan behera utzi: zapuztu
• bizigabe: inerte
• ekintza: egitate
• eratu: mamitu / sortu
• erraz: aise
• ezagutarazi: errebelatu
• gaixo: hilkor
• garai: sasoi / aro
• garaile: gailen
• garzatu: koagulatu
• gastatzen: eralgitzen
• gauza izan: gai izan
• gibelean: atzealdean
• gogor: erresistente
• gomutak: oroitzapenak
• gutxietsiz:

...

1.AZKEN 30-35 URTEOTAN EUSKARA IDATZIAREN ERABILERAK (BILAKAERA) Literaturari dagokionez, argitaletxeek lehen Baion izenburu gehiago ateratzen dituzte narratiban, poesian ez hainbeste; eta antzerkia Da generorik motelena.

2./3.RAMON SAIZARBITORIAK NOBELETAN EUSKARAZ...+ LEHENBIZIKO EUSKAL ELEBERRI MODERNOA Euskal eleberri modernoak 1957an egin zuen Agerraldia Txillardegiren eskutik. Txillardegik nobela gaiaren aldetik Eraberritu zuen (existentzialismoa) baina Saizarbitoriaren era-berrikuntza teknikaren Aldekoa da (experimentalismoa). Askoren ustez, Saizarbitoriaren “Egunero hasten delako” (1969) da lehen euskal eleberri modernoa. Egunero hasten delakon Teknikaren sendotasuna dario eleberriari, bi plano nagusi garatzen direlarik. Sartre...

ESALDI KAUSALAK:

...

XVI.Mendea: Gizarteko taldeak:aitoren semeak,elizjendea eta herri xehea.Gizarte antolamenduaren legeak foruak ziren.Monarkia Espainia Gaztela eta Aragoia ziren.Garapen ekonomikoa merkataritza,arrantza eta untzigintzan.Albretoko Joana III erregina protestantea agindu zuen biblia euskaratzea.Erlijio eta kultura protestantearen sorrera erreforma deitzen da.Hizkuntza latina zen. Esaera zaharrak:

XVI. Mendean doktrina pare bat zeuden esaera zaharretan.Bildumarik garrantzitsuena 1596ean Iruinan kaleratu zen Nafarroan,guztira 539 esaera,badirudi Bizkia eta Gipuzkoan batuak.Hitz eta forma arkaikoak agertzen diraEtxepare:Nafarroa beherako Sarrasketan jaio zen.Apaiza zen lehenik eta gero 1515ean erretore Ehierelarren. Bere liburua Linguae Vasconum Primitiae

...

Ahalera

Nahi izanez gero, zu garaiz esna zaitezke/zintezke/zintezkeen.

Animaliak gure lagunak izan daitezke/litezke/zitekeen.

Zuek hormarantz gehiago hurbil zaitezkete/zintezkete/zintezketen.

Koldo, zuk esandakoa jakiterakoan, harri daiteke/liteke/zitekeen.

Egun horretan irakasle guztiok batera ager gaitezke/gintezke/gintezkeen.

Ahalera: Gaztelaniatik euskarara

• Podrías venir tú también de vez en cuando. Zu (zeu) ere etor zintezke noizean behin.
• Algunos podrían quedar mudos. Batzuk mutu gera litezke.
• Podríamos empezar de una vez. Has gintezke behingoz.
• Es posible que venga Mikel. Baliteke Mikel etortzea / Litekeena da Mikel etortzea.
• Es posible que suceda lo que tú dices. Gerta liteke zuk diozuna.
• Podrías estarte quieto. Egon zintezke geldi / Geldi

...

Gerraurreko Olerkigintza: Aitzolen Mugimendua

Aitzolek bultzatutako kultur mugimendua izan zen, euskarari zegokion maila emateko sortua. Helburu nagusia euskal olerkigintza sustatzea zen. "Euskaltzaleak" elkartearen indarrari eta Aitzolen ekimenari esker, Olerki Eguna sortu zen.

Testuinguru historikoa

Mugimendua Hirugarren Gerra Karlistaren amaieratik (XIX. mendearen bigarren erdialdea) Espainiako Gerra Zibilera arte (XX. mendearen lehen erdialdea) garatu zen, gerra aurreko garaian.

Ezaugarri nagusiak

• Kezka literario eta politikoa: Herritar guztiek ezagutuko zuten poema nazional bat sortzeko nahia zegoen, euskaltasuna eta abertzaletasuna pizteko helburuarekin.
• Galera sentimendua: Gerra Karlisten ondoren foruak kentzeak eragindako sentimendua islatzen

...

Egokitasuna

Egokitasuna: Testua testuinguruarekin egokitzea esan nahi du. Hizkuntzak eskaintzen dituen aukera linguistikoetatik komunikazio-egoera bakoitzerako egokiena aukeratzen jakitea da.

Komunikazio-egoeraren faktoreak

• Ingurune fisikoa: Komunikazioa noiz eta non gertatzen den.
• Deiktikoak: Komunikazio-egoerako elementuei (igorlea, hartzailea, unea, tokia) erreferentzia egiteko modua da; horretarako erabiltzen ditugun hizkuntza-unitateak deiktikoak dira.
• Pertsonenak: Solaskidea seinalatzeko erabiltzen diren testuko elementuak dira: pertsona-izenordainak, erakusleak eta aditzeko pertsona-morfemak, batik bat.
• Tokienak: Adierazpenaren tokiaren aztarna edo isla gertatzen dira: erakusleak, leku-aditzondoak eta adizlagun batzuk dira erabilienak.
• Denborazkoak:

...

Txomin Agirre (1860-1920): Bizitza eta Lanak

• 24 urterekin apaiztua.
• Zumaiako kaperaua ia bizitza osoan.
• Euskaltzaindiaren kide fundatzaileetakoa.
• Garaiko aldizkarietan argitaratu zuen lana: Euskaltzale, Euskal-Esnalea, RIEV, Jaungoiko Zale.

Eleberri Nagusiak

Lehen eleberria: Auñamendiko lorea (gai historikoa, 1898).

Eleberri garrantzitsuenak: Kresala (1906) eta Garoa (1912).

Eragina eta Ideologia

• Euskal literaturaren erakuntzarako oinarrizko zutabeak ezarri zituen.
• Aldizkarietan argitaratu zituen, emanaldi-kako eleberri gisa.
• Aranaren nazionalismoak aldarrikatutako Euskal Herriaren irudi idilikoa islatzen saiatu zen.
• Hiria ezin zuen aurrerakuntzaren eredu hartu.
• Herri-giroko kultura hiriko kutsaduratik zaindu beharra azpimarratu zuen eleberrietan.
• José

...