1. Mugimendu nazionalak eta liberalak

Vienako Biltzarra: Napoleon I.aren ondoren, mapa berrantolatu zen. Lau handiek (Ingalaterra, Prusia, Errusia eta Austria) Aliantza Santua eratu zuten. Europako mugak aldarazi eta tronuak berreskuratu zituzten, baina nazionalitateak ez ziren kontuan hartu; ondorioz, 11 nazio-mugimendu sortu ziren, zatikaturik edo atzerritarrek okupaturik.

Iraultzak ekarritako askatasun-pentsamoldeak eta erlijio-askatasuna mugimendu liberaletan taldekatu ziren. Ikasleak, intelektualak eta burgesak biltzen ziren, eta hauek konstituzioa eta parlamentuaren hautaketa eskatzen zuten monarkaren boterea mugatzeko, boto-eskubidea eta hezkuntza aldarrikatuz.

Europan, Turkiaren kontrako borrokak Grezia independente bihurtu zuen, eta Belgikak...

XIX. mendeko krisi politikoa eta Cadizko Konstituzioa

1789. urtean, Frantziar Iraultza hasi zen eta 1899an, Napoleon Bonapartek estatu-kolpe bat eman eta boterea eskuratu ostean, inperio bat ezarri zuen Frantzian. Horrekin batera, inperioa zabaltzen hasi zen eta, beste batzuen artean, Espainia konkistatu zuen.

Liberalismoaren sorrera eta 'La Pepa'

1808. urtean, Cadizko Gorteak bildu ziren eta Espainiako herritarrek idatzitako konstituzio berri bat idaztea erabaki zuten. Helburua aurrerapen horiek martxan jartzea zen, baina Fernando VII.a iritsi zenean ez zen aukerarik izan, absolutismoaren berrezarkuntza etorri baitzen.

Hala ere, Riego jenerala estatu-kolpearen ondoren gobernuan jarri zenean, 'La Pepa' aldarrikatu zen. Liberalak eta absolutistak...

1812ko Konstituzioa

Testuingurua

Cadizen, 1812. urtean, Independentzia Gerran gertatzen ari zela idatzitako dokumentua. Cadizko Gorteetako diputatuenek egindakoa da.

Dokumentuaren izaera eta garrantzia

Lehen mailako legea da; dokumentu historiko bat eta iturri historiko zuzenekoa. Lege nagusia da, eta horren barruan sartzen dira gainerako legeak. Lehen aipatu dudan bezala, Cadizen egindako dokumentua da, gerra garaiko hiri setiatu batean. Independentzia Gerran izandako hutsune politikoek eta beste zenbait arrazoi —adibidez errege-familia Frantzian egoteak— gorteak sortzea eragin zuten.

Dokumentu publikoa da; gizarte osoan zabaldu zen, baina urte gutxitan egon zen indarrean: bakarrik gerran eta konstituzionaleko hiru urteetan. Testuaren eduki...

Hamarkada Moderatua (1844-1854)

Moderatuek boterera iritsi bezain pronto, eta Isabel II.a jada erregina zela, 1837ko Konstituzioa eraldatu zuten. Ordena eta kontrola ziren helburu nagusiak; beraz, Milizia Nazionala desegin eta Guardia Zibila antolatu zuten. Alkateak zuzenean gobernukoek hautatzen zituzten, inprenta eta prentsa zuzenean kontrolatzen ziren, Gorteen agintea mugatu zen eta erregearen pribilegioak handitu ziren.

Arlo administratiboan, oinarrizko hiru helburu zituzten:

• Ordena juridiko bateratua.
• Administrazio zentralizatua.
• Zerga bakarrak estatu osoan.

Horretarako, foru, lege eta ohitura berezi guztiak ezabatu behar ziren, eta Kode Zibil orokor bat ezarri.

Biurteko Aurrerakoia (1854-1856)

Ustelkeriak eta gizartean zeuden arazoek mugimendu...

25 Legea: Oinarrizko Iturri Historikoa

25 Legea eduki politiko-juridikoa duen oinarrizko iturri historikoa da. Egilea Mendizabal izan zen, garai hartako Ogasun ministroa. Testua euskal gizarteari zuzenduta dago, zehazki Maria Kristina Borboikoari. Helburu nagusia foruak berrestea zen, Espainiako Konstituzioari kalte egin gabe. Madrilen idatzia izan zen.

Testuinguru Historikoa eta Pertsonaiak

• Isabel II.a: Espainiako erregina (1856-1868). Fernando VII.ak Lege Salikoa deuseztatu ondoren, Maria Kristina Borboikoak hartu zuen erreginordetza (1833-1840).
• Lehen Gerra Karlista: Fernando VII.aren heriotzaren ondoren, iraultza liberala nagusitu zen, Antzinako Erregimenaren ordez gizarte kapitalista eta burgesa ezarriz.

Legearen Analisia

Testua bi zatitan banatuta...

Zorigaitzeko Hamarkada (1823-1833)

Aliantza Santuak San Luisen Ehun Mila Semeak bidali zituen 1823an. Madril konkistatu ondoren, Fernando VII.a errege absolutu bihurtu zen. Absolutismoaren itzulerak errepresio handia eta immobilismo politikoa ekarri zituen. Gizarte egoera larria zen, nahiz eta ministroek neurriak proposatu.

1825etik aurrera, erregeak burges moderatuen lankidetza eskatu zuen, eta zerga erreformak bultzatu zituen diru gehiago biltzeko. Horrek erregezaleen mesfidantza eragin zuen, eta 1827an matxinadak gertatu ziren (horietako batzuk Karlosen aldekoak ziren).

Ondorengotzaren auziaren hasieran, Fernando Maria Kristinarekin ezkondu zen, eta Isabel alaba jaio zen. Fernando VII.ak Santzio Pragmatikoa aldarrikatu zuen, emakume batek gobernatzeko...

Euskal Foruen Kontzeptua eta Ezaugarriak

Euskal Foruak Erregimen Zaharrean Euskal Herriko (EH) lurraldeek izan zuten antolakuntza politiko-administratiboa eta horri eusten zion ordenamendu juridikoa adierazten du. Foruak, Erdi Aroaz geroztik euskal lurraldeetako biztanleen bizitza politikoa eta soziala arautzen zituen ohiturazko legedian oinarritutako lege bildumak ziren.

Erdi Aroaren bukaeran (XV. mende amaieran), EHko lurraldeen mugak finkaturik zeuden, eta lurralde bakoitzak bere egitura politiko-juridikoa garatu zuen:

• Iparraldean: Frantziako Iraultzara arte iraun zuen.
• Hegoaldean: XIX. mendera arte mantendu zen (Nafarroan 1842ra arte, eta beste hiru euskal lurraldeetan 1876ra arte).

Foruen Ezaugarri Nagusiak

1. Harremanak Koroarekin

Foruek Euskal...

Gaia: Estatu Liberalaren Eraikuntza eta Finkapena (1833-1874)

Isabel II.aren erregealdia (1833-1868) markatu zuen garaia estatu absolutistatik liberalismora igarotzeko prozesua izan zen.

Isabel II.aren adingabetasuna (1833-1843)

Isabel adingabea zenez, bere ama Maria Kristinak erreginaordetza hartu zuen (1833-1840). 1834an Errege Estatutua onartu zen, subiranotasuna erregearengan mantentzen zuen trantsiziozko sistema bat. Garai hartako ezegonkortasun politiko eta ekonomikoari aurre egiteko, Mendizabal progresista izendatu zuten gobernu-buru.

Mendizabalen desamortizazioa

Mendizabalek elizaren ondasunak nazionalizatu eta salmentan jarri zituen diru-sarrerak lortzeko. Gainera, Inkisizioa deuseztatu eta nobleziaren pribilegioak murriztu zituen. 1836ko...

Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

1.1. Karlos IV.a eta Errejimen Zaharraren krisia

Iraultzaren eragina eta erreformaren amaiera:

• Errejimen liberala: Subiranotasuna herriarena da. Politika ekonomiko berria proposatu zen.
• Karlos IV.a: Espainia isolatu zen. Floridablanca, Aranda eta Godoyren gobernuak txandakatu ziren.

Frantziaren aurkako gerra (Konbentzio Gerra, 1793-1795): Espainia, Ingalaterra eta Austria elkartu ziren Frantziaren aurka. Basileko Bakearekin (1795) amaitu zen. Ondoren, San Ildefontso Ituna (1796) sinatu zen Ingalaterraren aurka, eta 1805ean Trafalgargo guduan porrot egin zuten. 1807an, Fontainebleauko Ituna sinatu zen Portugal hartzeko.

1.2. Independentzia Gerra (1808-1813)

Napoleonen inbasioa eta Baionako abdikazioak

Frantziar...

I. Errepublika eta 1875eko kolpea

I. Errepublika estatu-kolpe batekin amaitu zen (Pavía jeneralak bideraturikoa, 1875ean), baina egoera politikoa ez zegoen konponduta eta Gerra Karlista oraindik indarrean zegoen. Aurreko hamarkadetan egondako ezegonkortasun politikoari aurre egiteko Cánovasek bultzatu zuen Borboiaren dinastia erregetzara itzultzea (Alfonso XII) eta honekin batera "Berrezarkuntza" izeneko sistema politikoa eraikitzea.

Berrezarkuntzaren ezarpena

Berrezarkuntza 1874an ezarri zen, hau da, Alfonso XIIren erregealdia hasi zenean, Borboien monarkia berrezarrita. 1923an amaitu zen, Primo de Riveraren estatu kolpearekin.

Erregealdi nagusiak

Etapa honetan hiru erregealdi egon ziren:

• Alfonso XII (1875–1885)
• Maria Cristina Habsburgo-Lorenaren