Euskal Foruak: Ezaugarriak eta Karlismoaren Testuingurua

Euskal Foruen Kontzeptua eta Ezaugarriak

Euskal Foruak Erregimen Zaharrean Euskal Herriko (EH) lurraldeek izan zuten antolakuntza politiko-administratiboa eta horri eusten zion ordenamendu juridikoa adierazten du. Foruak, Erdi Aroaz geroztik euskal lurraldeetako biztanleen bizitza politikoa eta soziala arautzen zituen ohiturazko legedian oinarritutako lege bildumak ziren.

Erdi Aroaren bukaeran (XV. mende amaieran), EHko lurraldeen mugak finkaturik zeuden, eta lurralde bakoitzak bere egitura politiko-juridikoa garatu zuen:

• Iparraldean: Frantziako Iraultzara arte iraun zuen.
• Hegoaldean: XIX. mendera arte mantendu zen (Nafarroan 1842ra arte, eta beste hiru euskal lurraldeetan 1876ra arte).

Foruen Ezaugarri Nagusiak

1. Harremanak Koroarekin

Foruek Euskal Herriko lurraldeen eta Koroaren arteko harremanak arautzen zituzten. Foru-komunitateek Erregearen eta beronen botere arbitrala onartzen zuten, eta Erregearen ordezkariak foru-erakunde guztietan parte hartzen zuen. Erregeak, aldi berean, foru-eskubideak baietsi eta zin egin behar zituen.

Gatazketan, Foru-Pasea (Nafarroan Sobrecarta) zen foru-komunitatearen tresna:

• Erregearen agindu guztiek foru-botereen onarpena izan behar zuten.
• Onarpenik ezean, Kontraforua aldarrikatzen zen ("men egiten zaio, baina ez da betetzen" formula erabiliz).

Foru paseak muga handiak ezartzen zizkion aginteari, baina praktikan, XVII. mendera arte ez ziren aurkaketa asko gertatu. Hala ere, XVII. mendeko Borbondarren politika zentralizatzaileak talka egin zuen behin eta berriro Foruekin, eta horri erantzuteko herria matxinatzen zen.

2. Barne Egitura eta Botere Banaketa

Foruek Euskal Herriko bertako klase harremanak eta boterearen banaketa arautzen zituzten. Foru erakundeak Erregimen Zaharreko klase menderatzaileen (landako jauntxo eta hiriko merkatarien) esku egon ziren, eta horrela legitimatu zen nekazari, artisau eta burgesia txikiaren menpekotasuna.

Aro Modernoan oligarkizazioa areagotu zen:

• Lur jabe handiek eta hiriko oligarkiak foru erakundeak monopolizatu zituzten.
• Sarbide-baldintza gisa, gaztelaniaz idaztea eta irakurtzea, edo milarista izatea eskatzen zen.

3. Ekonomia Arautzea eta Bermea

Foruek euskal lurraldeetako ohiko ekonomia arautu eta bermatu zituzten:

• Herri-lurrak (lur komunalak) babesten zituzten, nekazarientzako osagarri garrantzitsua zirenak.
• Ohiko industria (burdinolak) zaintzen zituzten.
• Aduanak barnealdean bermatuz, elikagaien inportazio merkea ahalbidetzen zuten (kostaldean ez zeuden).
• Gazteak zerbitzu militarretik libre uzten zituzten, foru lurraldeak soilik defendatzera behartuta (gatazka Euskal Lurretan bazen).
• Zergak biltzea eta horien erabilpena foru erakundeen esku uzten zuten, Euskal Lurretan presio fiskal txikiagoa jasan behar zelarik.

Karlismoa: Foruen Defentsa

Esanahi Historikoa

Karlismoa Erregimen Zaharraren krisiaren agerpen gisa ulertu behar da. Aurreko egoera krisi ekonomiko eta politikoak markatu zuen, giroa hondatuta zegoelarik. Gerra Zibilean talde sozial eta ideologia desberdinak talka egin zuten, arazo dinastikoak bando bakoitzari sinbolo eta izen bat baino ez baitzizkion eskaini.

Kokapena eta Interesak

Karlismoak indarra izan zuen Katalunian, Galizian, Valentzian eta Kantabrian, baina bereziki Euskal Herrian.

Karlisten Aldearen Interesak:

• Carlosen jarraitzaileak: Erregimen zaharraren eta absolutismoaren defendatzaileak. Helburua tronua lortzea zen.
• Liberalismoak kaltetutako sektoreak: Baserritarren noblezia txikia eta kleroa, liberalen desamortizazioak eta hamarrekoaren ezabaketak kaltetu zituena.
• Nekazariak: Katalunia, Aragoi eta EHko nekazariak, non esplotazio txikiak gehiengoa ziren eta kontratu berriak diruz ordaindu behar ziren.
• EHn sektore herritar guztiak: Jabe txikiak, arrendatariak, jornalariak, landa zein hiri munduan.
• Kultura eta Identitatea: Liberalek nortasunaren hainbat agerpide (hizkuntza, erakunde eta ohiturak) mesprezatu zituzten.

Liberalen Aldearen Interesak:

• Landako oligarkia: Desamortizazioaz faboraturik.
• Hiriko burgesia: Merkataritzako zein industriakoa, espainiar merkatuaren batasuna behar zutena nazioarteko merkatua galdutakoan.
• Burgesia ertaina: Lanbide liberalak eta funtzionariak.
• Goi kleroa eta hiriko klero sekularraren gutxiengo bat.
• Hiriko sektore herritar batzuk.

Laburbilduz, karlismoa liberalismoak ekarritako aldaketa politikoak (foruak indargabetzea) eta ekonomikoak (lurrak galtzea) zirela eta, erresistentziaren azken saioa litzateke, nekazariak, herritar klaseak eta behe kleroa protagonistak izanik.