Batxilergoa mailako Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Burdinaren ustiakuntza eta merkataritza

Abiapuntua burdin mineralaren erauzketa eta esportazioa izan ziren. Horrekin lortutako kapitala burdingintza industriaren oinarria eta garapenaren bultzatzailea izan zen. Altzairua lantzeko asmatu zen Bessemer bihurgailua Europako siderurgian aplikatu ondoren, fosfororik gabeko burdinaren eskaera handitu zen; horrelakoxea zen Bizkaiko burdin mea.

Hainbat abantaila zeuzkan:

• Ustiapen erraza: Aire zabalean zegoenez, ustiatzeko errazagoa zen.
• Kostu txikiak: Eskulanaren prezio murritzak ustiatze-kostu txikiak eragiten zituen.
• Garraioa: Meatzeak itsasadarretik hurbil zeudenez, garraioak ez zuen arazorik sortzen.

Honek guztiak eta etekin azkarren usainak Euskal Herriko eta atzerriko kapitalistak meatze haietan inbertsioak...

Testua: Joaquin Costaren Oligarquía y Caciquismo (1901)

Aurrean dugun testua lehen mailakoa da, garaiko egoera zuzenean islatzen duelako. Forma aldetik, tratatu subjektiboa den idatzi zirkunstantziala da eta bere edukia politikoa da. Madrilen idatzi zen 1901ean, Berrezarkuntza garaian, zehazki Maria Cristinaren erregeordetzaren amaieran, Sagasta gobernuburu zela eta Espainiak azken koloniak galdu berri zituenean. Egilea Joaquin Costa da eta hartzailea irakurle orokorra; testuaren helburua Espainiako agintarien ustelkeria, hau da, kazikismoa eta oligarkia, salatzea da.

Kontzeptuen azalpena

Dokumentua hobeto ulertzeko, funtsezko terminoak definituko ditugu:

• Oligarkia: Klase sozial bakar baten eskuetan dagoen erregimen politikoa. Liberalek eta kontserbadoreek

Industralizazioa

Langileak bertoko prestakuntza gabeko

langileak ziren, baina Bizkaian espainetatik

etorritakoak zeuden ere,(imigrazioa)

Kapitala burgesiaren esku zegoen, bizkaian

asko behar zutelako, gipuzkoan aldiz gutxiago.

Bizkaian, empresak handiak ziren baina industria

gutxi zegoen, txikiak zirelako eta giro oso baxua

zegoelako. Bizkaian ere sozietate anonimoak

agertu ziren eta gipuzkoan aldiz soietate mugatuak

Ekonomian 2 ondorio izan zituen: Merkataritza

berpiztu zen eta espainian estatuan industrial

gune garrantzitsuak bihurtu ziren. Bizkaian sorrera

eragin zuen eta ekozipen handiak egon ziren.

Gipuzkoan bankuak gutxiago sortu ziren egoera

sozialean izan zuten eragina egoera ekonomikoak,

pribilijiatuak clase kontzientzioa hartu zuten eta

Sistemaren suntsipen-prozesua (1917–1931)

c) sistemaren suntsipen-prozesua: 1917tik aurrera, gainbehera; gobernu afinitatean zeudenak eta oposizioa, baina ez irtenbidea.

1919–23: jarduera terrorista larria izan zen; 1919tik aurrera krisi ekonomikoa.

1921: Saroren gobernua zorroztu zen; urte hartan sortu zen Espainiako Alderdi Komunista.

Kolpeak, porrotak eta autoritarismoa

d) Annual: Marokoko iparaldearen gaineko protektoratua hasi zen; porrotak ekarri zizkion Espainiari, adibidez: Annualeko porrota (1921).

P.R. (1923–1930): 1923ko estatu-kolpea; erregimen autoritarioa ezarri zen.

Deuseztatu eta erregimen autoritarioa ezarri zuten: direktorio militarra (1923–1926). Ministro bakarra, aholkulari goxoak.

Direktorio militar batekin, alderdi politiko

Primo de Riveraren estatu-kolpea

1923an, Primo de Riverak estatu-kolpea eman zuen gobernu konstituzionalaren aurka. Kolpeak ia ez zuen oposiziorik jaso. Hainbat enpresa-sektorek babestu zuten, hala nola euskal eta Bartzelonako burgesiak. Iritzi publikoak ere begi onez ikusi zuen. Primok adierazi zuen Espainiako arazoak (kazikismoa, politika zaharra...) konponduko zituela.

Direktorio Militarra

Lehen fase honetan, gerra-egoera deklaratu zen bi urtez. Honako neurri hauek hartu ziren:

• 1876ko Konstituzioa indargabetu zen.
• Gorteak desegin ziren.
• Prentsa zentsuratu zen.
• Administrazioaren erreforma abiatu zen kazikismoa desagerrarazteko.

Hala ere, 1924ko Udal Estatutuek beste kazikismo mota bat eratu zuten. Katalunian, 1925eko Estatu Probintzialarekin Mankomunitatea...

1. Lehen Mundu Gerraren Eragina Gizartean, Ekonomian eta Kolonietan

Hondamendi Demografikoa

• Biztanleriaren galera: Gerrateak 9 milioi pertsona hil eta 17 milioi zauritu edo ezindu utzi zituen. Alemania eta Frantzia izan ziren kaltetuenak.
• Jaiotza kopuruaren beherakada nabarmena gehitu behar zaie hildakoei.

Europa Gerrak Hondatuta

• Frantziaren egoera: Frantziak jasan zuen eragin latzena: 3 milioi hektarea nekazaritzarako galdu ziren, 400.000 eraikin suntsitu ziren, eta industria-eskualdeak hondatu ziren.
• Inflazioa: 1919an prezioak goraka zihoazen, inflazioa nagusituz.

Gizartearen Aldaketak

• Aberastasunaren polarizazioa: Batzuk biziki aberastu ziren, armei salduz.
• Emakumeen papera: Gerrak gizartean emakumearen eginkizuna nahasi zuen. Irabazitako posizioari

Lehen Gerra Karlista: Partaideak, Taldeak eta Faseak

Fernando VII.a hil ondoren, Karlos V.a (bere anaia) eta Isabel II.a (bere alaba) tronua eskuratzeko gatazkan murgildu ziren, Lehen Karlistaldia izenarekin ezaguna. Gatazka hau Berrespen Pragmatikoa aldarrikatu zenean sortu zen; izan ere, lege horrek emakumezkoei gobernatzeko aukera ematen zien, Lege Salikoak debekatzen zuen arren.

Karlistak eta Liberalak

Kontserbadoreak (karlistak) Karlos V.aren alde zeuden. Talde honetan nekazariak, apezgoa, nobleziaren zati bat eta porrot egindako hidalgoak biltzen ziren. Karlistak liberalismoaren aurka zeuden, nekazariek liberalek beren lurretatik kanporatuko zituzten beldur baitziren.

Liberalak, aldiz, Isabel II.aren alde zeuden. Talde honetakoak ziren hiritar...

Sarrera

XIX. mendean, Espainia Europarekin konparatuta, herrialde atzeratua zen. Hauek ziren kausak:

• Energia-baliabide urriak eta kalitate eskasekoak.
• Barne-merkatua falta zen industria-produktuak saltzeko.
• Ahultasun demografikoa zegoen eta erosteko ahalmen txikia.
• Kapitala eta teknologia falta.

Euskal Herriko Industrializazioa

Euskal Herrian, 1840ko hamarkadan agertu ziren lehen industriak Bizkaian eta Gipuzkoan. Produkzioa Espainiako merkatura bideratu zen. Katalunia eta Euskal Herria izan ziren gehien industrializatu ziren lurraldeak.

1876ko Foruen Galerak eta aduanak kostaldera eramateak Estatuaren zentralismo politiko eta ekonomikoa ekarri zuen, eta Espainiako barne-merkatua sortzea eragin zuen. Protekzionismoari esker, Espainiako ekonomia babesturik...

a) Pertsiarren Manifestua: Jatorri eta Forma

Lehen mailako iturri historikoa da, Madrilen, 1814ko apirilaren 12an idatzia. Diputatu absolutistek sinatutakoa, Fernando VII.ari tronura itzultzeagatik zorionak emanez. Testu zirkunstantziala da, eduki politiko nabarmenarekin. Erregeari zuzenduta badago ere, herrian eragin handia du, Cadizko Konstituzioa ezabatzea baitu helburu.

b) Definizio Garrantzitsuak

Hona hemen testua ulertzeko funtsezko kontzeptuak:

• Cadizko Konstituzioa (1812): Espainiako lehenengo konstituzioa, La Pepa izenez ere ezaguna.
• Forua: Herri edo pertsona bati emandako lege edo pribilegioa.
• Gorteak: Espainiako botere legegilea, Senatuak eta Diputatuen Kongresuak osatua.
• Monarkia Absolutua: Erregeak botere guztiak (legegilea, betearazlea

Bi monarkia eredu

XVIII. mendean zehar, absolutismoak goren aldia izan zuen. Frantzian, monarkia absolutistarik adierazgarriena bete-betean garatu zen. Horrekin batera, Ingalaterran beste sistema politiko bat garatu zen: monarkia parlamentarioa (burgesiaren garrantzia).

Monarkia absolutua: Frantzia

Frantziar erregeek botere guztiak biltzen zituzten eta zuzenean gobernatzen zuten, erabakiak justifikatu gabe. Oinarriak:

• Jainkozko zuzenbidea: Frantziako erregeak Jainkoaren lurreko ordezkaritzat zeuzkaten. Ez zieten beren erabakien konturik eman behar herritarrei, Jainkoari baino ez.
• Zentralismo handia: Erabaki gehienak erregeak hartzen zituen.
• Burokrazia: Erregeak berak zuzenean izendatutako funtzionarioen bidez agintzen zuten.

Monarkia parlamentarioa: