Isabel II.aren adin-nagusitasuna eta Estatu Liberala

Espartero jeneralak alde egin zuenean, Gorteek adin-nagusitasuna eman zioten Isabel II.ari, 13 urte besterik ez zituenean. Bere erreginaldian, behin betiko finkatuta gelditu zen estatu liberala.

Euskal Herrian, Foruak konstituzio-erregimen berrira egokitzeko negoziazioak egiten jarraitu zuten.

2.1. Hamarraldi Moderatua (1844-1854)

Isabel II.aren erreginaldiko lehenengo hamar urteetan, moderatuak egon ziren agintean, bereziki Ramon Maria Narvaez.

Gobernu moderatua sendotzea

Liberalismo moderatuaren jardueran, honako ekimen hauek izan ziren aipagarrienak:

• 1845eko Konstituzioa: Erabat moderatua.
• Ogasun erreforma: Alejandro Monek zerga-sistema arrazionalizatzeko erreforma sakona egin zuen.
• Udalen Lege

Klase-gizartea

Industria Iraultzaren ondorioz sortutako gizarte mota da, aberastasunean oinarritua. Bi talde nagusitzen dira:

• Burgesia: Gizarte horretan nagusi dira, botere politiko eta ekonomikoa baitute. Ekoizpen-bideen jabeak dira.
• Proletarioak: Beso-indarrik besterik ez dute eta soldata baten truke burgesiari saltzen diote.

Kontzeptu Gakoak

• Mitina: Bilera edo batzarra. Politikoek edo sindikalistek beren jarraitzaileei hitz egiteko egiten duten bilera, helburu politikoak dituena.
• Proletarioa: Terminologia marxistan, soldatapeko langileari esaten zaio eta, hedaduraz, langileria osoari.

Falansterioa eta Alternatibak

Charles Fourierrek gorrotatzen zuen Industria Iraultzarekin sortutako industria-enpresa kapitalista; haren ustez, langileen esplotazioa,...

Direktorio Zibila: Oposizioa eta Diktaduraren Erorketa

• Militarrek eta zibilek osatzen dute gobernua.

Arlo ekonomikoa

• Estatuaren kapitalismo nazionalista nabaria da; herri-lanak, urtegi hidroelektrikoak, trenbideak, errepideak eta Bartzelonako zein Sevillako Erakusketa Unibertsalak bultzatzen ditu, modernizazioa eta garapena lortze aldera.
• Monopolioak eratuz, ekonomiako sektore garrantzitsuenak nazionalizatuko ditu: Campsa (petrolioa), Telefónica eta Tabacalera (March).
• Atzerriko kapitala ere erakartzen du.
• Arlo sozialean: Gatazkak ekiditen saiatuko dira; UGTren onespenarekin, batzorde paritarioak osatu zituen.

Diktaduraren azken krisialdia

• 1929ko krakaren eragina Espainiara beranduago iritsi zen, egoera ekonomikoa okertuz eta gatazka sozialak biderkatuz.

1. Errestaurazioa eta Vienako Biltzarra

Napoleonek hondoa jo ondoren, Europan iraultzaren ondoren zabaldu zen joera bat zen: Errestaurazioa. Vienako Biltzarrean (1814-1815) finkatu ziren haren oinarriak. Europako potentzietako ordezkariak elkartu ziren monarkia absolutuaren eredua berrezartzeko —Erresuma Batua izan ezik— eta Europako mapa berregituratzeko.

2. Liberalismoaren Motak

• Liberalismo moderatua edo doktrinarioa: Subiranotasuna Koroaren eta Gorteen artean partekatzea aldarrikatzen zuen. Erregeak botere betearazlea zuen eta botere legegilea kontrolatzen zuen, parlamentuko kideen parte bat izendatzen baitzuen. Herritar aktiboek soilik zuten botoa emateko eta hautatuak izateko eskubidea (sufragio zentsitarioa). 1830etik aurrera orokortu

1812ko Konstituzioa

1812ko Konstituzioko zenbait artikulu dira. Beraz, dokumentu historikoa da (lehen mailakoa). Formaren aldetik testu juridikoa da, konstituzioa delako, baina edukiaren aldetik politiko-ideologikoa. Agiri publikoa, eta espainiar guztiei zuzendua, bi hemisferioetako espainiar guztiei. Egilea Kolektiboa, Cadizko Gorteak izan ziren. Gerra egoera zela goi-noblezia eta Elizako hierarkia ia-ia ez ziren ordezkatuta egon (104 diputatu). Probintzia okupatuetako ordezkariak ez ziren joan, eta hauentzat, Cadizen edo inguruan bizi ziren probintzia horietako ordezkariak bilatu ziren, baita Amerikako espainiar lurraldeetako ordezkarientzat ere. Ondorioz, Gorteetan trebakuntza intelektuala zuten erdiko klaseak, elizgizonak, abokatuak, funtzionarioak,...

Antzinako Erregimena eta Iraultzak

Antzinako Erregimena

Demografian, izurriteek eragin handia izan zuten eta hildakoen kopuruak igo egin zuen. Ekonomikoki lehen sektorea nagusi zen; nekazariek urritasun ekonomikoak bizi zituzten eta bi sistema bereizten ziren. Gizartea estamentuz antolatuta zegoen, pribilegioen arabera:

• Pribilegioak: kargu politikoak, aristokraten aberastasunak eta kleroa; zerga ezberdinak eta eskumen sekularrak.
• Etxebizitza gehiena: ez zuten pribilegiorik; nekazariak ziren biztanleriaren gehiengoa.
• Burgesia: ekonomiaren indarra; hiriko biztanleak talde desberdinetan antolatuta zeuden.

Sistema politikoa: monarkia absolutua, jainkoaren bidezko eskubidea.

Ilustrazioa

Europan sortu eta hedatu zen. Arrazoimena, hezkuntza eta zientziaren...

Gerraostean Euskal Gizartea Bitandu (1937-1959)

Frankismoaren lehen urteetan, euskal gizartea bi taldetan banatu zen:

1. Frankistak: Militarrak, falangistak eta goi-enpresariak.
2. Gehiengoa (Oposizioa): Euskal nazionalistak, errepublikarrak, sozialistak eta komunista/anarkistak.

Eskubideen Zapalketa eta Kultura

Lehen urteetan, eskubideen zapalketa pairatu zen, lan munduaren depurazioa eta euskal kulturaren zapalketa (euskara, folklorea, sinboloak). Hala ere, abangoardiako artea loratu zen (Txillida eta Oteiza).

• Errepublikako 1936ko Autonomia Estatutua eta Bizkaiko zein Gipuzkoako Kontzertu Ekonomikoa desegin ziren.
• Eusko Jaurlaritza erbestera joan zen, Agirre buru zela.

Kanpo Harremanak eta Ekonomia

Bigarren Mundu Gerran, aliatuekin lotura diplomatikoak...

1876ko uztailaren 21eko Legea

Lege hau karlisten porrotaren ondoren aplikatu zen. Hirugarren Gerra Karlista 1872an hasi zen. Lau urte lehenago, 1868ko Iraultza gertatu zen: moderatuek boterea galdu zuten eta Isabel II.ak ere alde egin behar izan zuen.

Euskal diputazioak eta euskal karlistak altxamendu militarra prestatzen hasi ziren. Karlisten iritziz, beren hautagaia, Karlos VII.a, Amadeo Savoiakoa baino egokiagoa zen Espainiako tronuan jarri eta Foruak bere osotasunean berrezartzeko. Beste alde batetik, armada liberala indartuta zegoen karlisten altxamenduari aurre egiteko.

Bestalde, Martinez Campos jeneralak Alfonso XII.a izendatu zuen errege eta Canovas del Castillo borboitarren etorrera prestatzen hasi zen. Sektore moderatuak (burgesia kontserbadorea,...

1939an Francoren helburua ordena politiko berria eratzea zen demokrazia liberalen zantzu guztiak deuseztatzeko. Estatu frankistaren ezaugarriak hauek ziren:
Frankorengan botere guztiak batzea.
Totalitarismoa, 1931ko konstituzioa baliogabetu eta horrekin askatasun eta eskubide demokratikoak.
Izaera unitarioa eta ez zentralista, autonomia-estatutuak abolitu ziren eta Galiziako eta Euskal Herriko berezko hizkuntza eta kultura baztertzea sustatu zen.
Garaituen eta oposizioaren aurkako errepresio etengabea.
Komunikabideen kontrola, zentzura oso zorrotza izan zen.
Armada, alderdiak eta Eliza frankismoa babestu zuten. 

Armadarena izan zen erregimenak izan zuen babesik nabarmenena errepresio politikoaren tresna izan zelako.    

Gero frankismoko eragile...

Euskaldun Batzokiaren estatutuak (1894)

1. Kokapena

Jatorriaren aldetik testu hau lehen mailako informazio-iturria da; formalki estatutua da (elkartearen araudia) eta gaia sozio‑kulturalekoa. Egilea kolektiboa da: Arana anaiek —Sabino eta Luis—, elkartearen sortzaileak. Hartzailea kolektiboa da eta helburu publikoa du. Dokumentua Bilbon argitaratu zen 1894an, EAJren fundazio (1895) baino urtebete lehenago.

2. Analisia

Testuan Euskaldun Batzokiaren estatutuak (zortzi artikulu) jasotzen dira. Batzokiak, izenak berak adierazten duen bezala, batzeko tokiak dira eta estatutu hauen bidez bertako elkarbizitza erregulatu nahi zen. Gerora, batzokiak nazionalisten aisialdirako eta kultura-gune bilakatu ziren.

Artikuluen laburpena

1. 1. artikulua: Batzokiak