Euskal Gizartea Frankismoaren Ondoren (1937-1975)
Gerraostean Euskal Gizartea Bitandu (1937-1959)
Frankismoaren lehen urteetan, euskal gizartea bi taldetan banatu zen:
- Frankistak: Militarrak, falangistak eta goi-enpresariak.
- Gehiengoa (Oposizioa): Euskal nazionalistak, errepublikarrak, sozialistak eta komunista/anarkistak.
Eskubideen Zapalketa eta Kultura
Lehen urteetan, eskubideen zapalketa pairatu zen, lan munduaren depurazioa eta euskal kulturaren zapalketa (euskara, folklorea, sinboloak). Hala ere, abangoardiako artea loratu zen (Txillida eta Oteiza).
- Errepublikako 1936ko Autonomia Estatutua eta Bizkaiko zein Gipuzkoako Kontzertu Ekonomikoa desegin ziren.
- Eusko Jaurlaritza erbestera joan zen, Agirre buru zela.
Kanpo Harremanak eta Ekonomia
Bigarren Mundu Gerran, aliatuekin lotura diplomatikoak izan ziren, baina Francok AEBrekin hitzarmen ekonomiko-militarra sinatu zuenean egoera aldatu zen.
Honek Ondorengotza Legea ez bozkatzeko ekimena eta grebak eragin zituen, erregimenak milaka kaleratzeekin erantzunez.
Ekonomiaren Egoera
Urte gogorrak izan ziren autarkiaren eta euskal enpresei ezarritako oztopoengatik. Industria garapena motela izan zen, baina metalurgiak, nabigazioak eta banketxeek irabazkin handiak lortu zituzten. 1959rako, Fagor eta Euskadiko Kutxa sortu ziren, baina langileen soldatak behera egin zuten.
Garapen Ekonomikoa eta Oposizioaren Indartzea (1960-1975)
Garapen ekonomikoa hasi zen, baina oposizioko mugimenduak indartu egin ziren:
- Langile mugimendua.
- Euskal Eliza.
- Oposizio politikoa.
- Batez ere, ETA erakundea.
Sindikatuak
Komunista eta sozialistak CCOO sindikatu bakarrean islatu ziren, UGT eta ELArekin batera indartuz. 1967an, Basaurin diktadurako greba luzeena (7 hilabete) egin zuten langileek. Erantzun gogorra izan zen, batzuetan heriotza zigorrarekin.
Euskal Eliza
Herritarren aldeko jarrera hartu zuen. Sermoietan erregimenaren aurkako kritikak egin ziren (Añoveros, adibidez).
Alderdi Politikoak
PCE, PSOE eta EAJ batu ziren Unión de Fuerzas Democráticas (UFD) osatzeko. 1964an, Aberri Eguna Gernikan ospatu zen.
ETAren Sorrera eta Ibilbidea
ETA unibertsitateko gazte talde bat zen (EKIN), helburuak euskara eta independentzia zirelarik. EAJrekin hautsi eta ETA bihurtu zen 1959an. Ideologia abertzaleari marxismoa gehitu zitzaion.
Indarkeria eta Prozesuak
Aurrerago indarkeria erabili zuen, borroka armatua (43 hildako), baina lan, kultura eta politikan ere jardun zuen.
Burgoseko Prozesua
ETAko 16ri hilketak leporatu zitzaizkien, 6ri heriotza zigorra eta gainerakoei mendeetako kondenak. Mundu osoan frankismoaren aurkako protesta gogorra eragin zuen eta amnistia osoa eskatu zen.
Carrero Blancoren Hilketa
Carrero Blanco ondorengo izendatu ondoren, 1973an hilketa erabakigarria burutu zen. ETA bitan banatu zen:
- ETA militarra.
- ETA politiko-militarra.
Francoren azken ekintza biak fusilatzea izan zen.
Kultura
Azkenik, kultura gorakada izan zuen. Euskal tradizioa eta abangoardia batzen saiatu ziren. Aipatzekoak: Lertxundi, Laboa, Lete, Mitxelena.