Euskaldun Batzokiaren estatutuak (1894) eta Echevarria (1893)

Euskaldun Batzokiaren estatutuak (1894)

1. Kokapena

Jatorriaren aldetik testu hau lehen mailako informazio-iturria da; formalki estatutua da (elkartearen araudia) eta gaia sozio‑kulturalekoa. Egilea kolektiboa da: Arana anaiek —Sabino eta Luis—, elkartearen sortzaileak. Hartzailea kolektiboa da eta helburu publikoa du. Dokumentua Bilbon argitaratu zen 1894an, EAJren fundazio (1895) baino urtebete lehenago.

2. Analisia

Testuan Euskaldun Batzokiaren estatutuak (zortzi artikulu) jasotzen dira. Batzokiak, izenak berak adierazten duen bezala, batzeko tokiak dira eta estatutu hauen bidez bertako elkarbizitza erregulatu nahi zen. Gerora, batzokiak nazionalisten aisialdirako eta kultura-gune bilakatu ziren.

Artikuluen laburpena

1. 1. artikulua: Batzokiak sortzeko helburua argi azaltzen da: nazionalisten arteko harremanak ezarri eta sendotzea; modu horretan EAJ (Eusko Alderdi Jeltzalea) alderdi sendo eta elkartu bat osatzea nahi da. Leloa Jaungoikoa eta Lege Zaharra (JEL) da; hortik dator "jeltzale" izendapena.
2. 2. artikulua: Batzoki guztiak Sabino Aranak idatzitako Bizkai‑Batzarraren (Bizkaiko EAJko zuzendaritza) estatutuen menpe egongo direla adierazten da.
3. 3. artikulua: Adierazten da Bizkaia katolikoa, apostolikoa eta erromatarra izango dela bizitzako esparru guztietan eta beste herriekin izango diren harremanetan. Hau Sabino Aranaren pentsamenduaren oinarrietako bat da; baina pixkanaka indarra galtzen joango zen, eta oinarri politikotik desagertzera. Elizarekiko lotura honek EAJn lehen zatipen garrantzitsuak eragin zituen eta, ondorioz, beste alderdiek sortzeko baldintzak eman zituen.
4. 4. artikulua: Foruen berreskuratzeko nahia agertzen da (Lege Zaharra), tradizionalismora itzulera eta euskara hizkuntza ofizialtzat onartzea. Dokumentuak independentzia beharrezkoa dela adierazten du hori lortzeko, eta ondoren bazkide posibleak zein izan daitezkeen zehazten du: batez ere euskal jatorriko familiek osatuta. Horrek muga ezartzen du erdal hiztunentzat, baita Euskal Herrira lanerako etorritako langileentzat ere. Artikulu hau arrazakeriatzat hartzen da gaur egungo iritziz; testuinguruan, ordea, Sabino Arana erdal hiztunak ("maketoak") etsaitzat ikusten zituen.
5. 5. artikulua: Nazionalismoaren oinarrizko printzipioak jasotzen dira: Jaungoikoa (euskal tradizionalismo erlijiosoa) eta Lege Zaharra (tradizionalismo politikoa) modu armonikoan lotzen ditu.
6. 6. artikulua: Nazionalismoaren bi oinarriak bereizten ditu: ordena politikoa eta erlijiosoa; instituzio erlijiosoak eta zibilak bereiziz.
7. 7. artikulua: Erlijiosotasuna sistema politikoaren aurretik jartzen da eta Jaungoikoa euskal gizarte tradizionalaren elementu nagusi bezala aurkezten da.
8. 8. artikulua: Euskal Herriaren eraketaz hitz egiten da: Araba, Gipuzkoa, Nafarroa, Behe‑Nafarroa, Lapurdi eta Zuberoa aipatzen dira, Bizkaia bera senide gisa hartuz, baina beti azken honen autonomia murriztu gabe.

3. Testuingurua

XIX. mendearen amaierako Europan nazioaren kontzeptuaren inguruko eztabaidak biziak ziren; frantses eta alemaniar eskolak nagusitu ziren nazionalismoaren garapenean. Euskal Herrian industrializazioak aldaketa ekonomiko eta sozial handiak eragin zituen; horien artean Sabino Arana izan zen nazioaren kontzeptua nazio‑elementuetan (arraza, hizkuntza, ohiturak, historia, legeak, erakundeak) oinarritzen zuenak.

Euskal nazionalismoa XIX. mendearen amaieran indartu zen, hasieran Bizkaiarekin lotutako mugimendu moduan. Sabino Arana izan zen mugimendu honen sortzaile nagusia; hasieran Espainiako estatuarekin hautsi eta independentzia aldarrikatzen zuen, baina denborarekin jarrera moderatuagoa hartu zuen. Bere ustez independentziak euskal gizartea babestu beharko zuen mundu modernoaren gainditzeetatik (laizismoa, immigrazioa, industrializazioa, kapitalismoa, etab.). Arana ikuspegi foruzale eta tradizionaletik abiatzen zen, eta euskal gizartean zegoen ideologia multzoa diskurtso koherente batean bildu zuen.

1876ko foruen abolizioak bi erreakzio eragin zituen: batzuek Madrilekin Kontzertu Ekonomikoak negoziatu eta onurak lortu zituzten; beste batzuk, bakearen galtzaileak zirenak, foruen berreskurapena defendatu zuten eta industrializazio eta hiritarizazioaren aurka agertu ziren. Haien ustez, industrializazioak immigranteen etorrerak euskal nortasuna arriskuan jartzen zuen.

Euskal nazionalismoaren lema Jaungoikoa eta Lege Zaharra zen. Euskal nazionalistak elkarrekin bildu behar ziren, eliza katolikoaren defentsan, eta foruak eta tradizioak berreskuratu behar zirela aldarrikatzen zuten. 1895eko uztailaren 31n EAJ‑PNV fundatu zen; hasiera batean antiespaindarra zen eta ordena juridiko tradizionala berrezartzeko borondatea zuen.

Aranaren lehen jarraitzaileak, batez ere, Bilboko burgesia tradizionalistako kideak izan ziren; geroago alderdiak burgesia moderno eta industrialarekin harreman hobeak lortu zituen eta barne tentsioak agertu ziren: batzuk independentzia osoa defendatzen zuten eta beste batzuk Espainiar Estatuaren barnean geratzea nahi zuten, nolabaiteko autonomia lortzeko.

Barne taldeen arteko tentsio horiek hainbatetan agertu ziren; adibidez, 1919ko hauteskundeetan jasandako porrotaren ondorioz Comunión Nacionalista Vasca sortu zen, baina 1930ean alderdiko kide gehienak berriro elkartu ziren Bergaran EAJ birsortuz. Hala eta guztiz ere, abertzale ezkertiar eta errepublikazale batzuk ANV (Acción Nacionalista Vasca) edo bestelako bideak hartu zituzten.

4. Ondorioak

Euskaldun Batzokiaren helburua Sabino Aranaren abertzaletasunaren oinarriak onartzen zituzten pertsonak erakartzea izan zen. Batzokia abertzaleen aisialdirako gune bilakatu zen; beraz, testuan jasotzen diren arauak euskal nazionalismoaren oinarri politikoekin bat datoz eta Bizkai Batzarraren etorkizuneko estatutuen menpe egongo dira. Batzokien sarea Euskal Herrian zehar hedatu zen eta nazionalismoaren ezarrera eta ideologia zabaltzeko elementu garrantzitsuak izan ziren, batez ere nekazal eremuetan.

Federico Echevarriaren hitzaldia: librekanbismoa eta protekzionismoa (1893-12-09)

1. Kokapena

Jatorriaren aldetik testu hau lehen mailako informazio-iturria da; formalki literarioa modukoa da eta gaia politikoa eta ekonomikoa da. Egilea bakarra da: Federico Echevarria, Alderdi Liberaleko enpresari euskalduna. Hartzailea kolektiboa da eta helburu publikoa du. Hitzaldia Bilbon eman zen 1893ko abenduaren 9an, Berrezarkuntza garaian, eta Bizkaiko industrializazioaren gailurrean. Asmoa, bereziki, protekzionismoaren aldeko argudioak aurkeztea zen, euskal industriarentzat onuragarria zelako ustean.

2. Analisia

Echevarria enpresariak protekzionismoa mantentzearen aldeko postura defendatzen du. Hitzaldian azaltzen du protekzionismoa ezabatzeak ekarriko lituzkeen kalte ekonomikoak eta Alemaniak eta Espainiak sinatu nahi zituzten hitzarmenek euskal industriarentzat izango luketen eragin kaltegarriak.

Lehen paragrafoan, hitzarmen librekanbistaren aplikazioak Euskal Herriko industrian izango duen eragin kaltegarria azaltzen du. Hitzarmen berriak aplikatzeko, 1891ko Muga‑Zergen —egungo aduana‑zergen araudia— lege protekzionista kendu beharko litzateke. Kanpoko produktuei aplikatzen zitzaien zergek Bizkaiko industriarentzat onura izan zuten.

Echevarriak adierazi zuen hitzarmenek kalte handia eragingo lieketela arau hori babespean zeuden enpresei, baita handitu diren enpresei eta etorkizuneko proiektuei ere. Kalteen tamaina erakusteko, Bilbo inguruko sektore desberdinak zerrendatzen ditu:

• labe‑garaiak
• galdaragintza
• makinen eraikuntza
• altzairugintza
• zubiak eta bagoiak bezalako egitura‑produktuak

Burdinarekin lotutako produktuak ekoizteari utzi beharko liokete eta etorkizuneko proiektu berriak bertan behera geldituko lirateke. Kaltea ez litzateke soilik Bizkaiko industriari mugatuko; Espainiako industriari ere kalte handia eragingo lioke. Ondorioz, bigarren paragrafoan gobernuari protekzionismoa mantentzearen alde egitea eskatu zion eta Alemaniarekin egindako itun bat baztertzea proposatu zuen.

3. Testuingurua

Testua ulertzeko ezinbestekoa da garaiko Euskal Herriko industrializazio prozesua ezagutzea. Espainian industrializazioa Europakoa baino beranduago hasi zen eta XIX. mendearen bigarren erdialdean geratu zen zentro industrial batzutan, Bizkaia bereziki. 1874tik aurrera Berrezarkuntzako egonkortasun politikoak bultzatu zuen prozesua.

Bizkaian burdingintza garrantzitsua izan zen, Somorrostroko meategien ondorioz; bertako burdinak (hematitea) eta itsasora hurbiltasunak kostuak murriztu zituen. Burdin hori Bessemer bihurgailuarekin altzairua egiteko egokia zen. Horregatik atzerritar enpresa eta inbertitzaile askok parte hartu zuten meatzaritzan eta gero kapital hori beste sektoreetan inbertitu zen, industrian hazkundea bultzatuz.

1879 eta 1882 artean Bizkaian hainbat enpresa siderurgiko eraiki ziren; adibidez, San Francisco de Mudela, Vizcaya eta Altos Hornos de Bilbao. 1902an azken bi horiek eta Iberia bat egin zituzten, Altos Hornos de Vizcaya sortuz, eta ekoizpena eta etekinak handitu egin ziren. Ontzigintza, garraioa, industria elektrikoa eta bankuak ere garatu ziren, adibidez Banco de Bilbao.

Hala ere, Europan sektore hori oso garatuta zegoenez, atzerriko burdin produktuak merkeagoak ziren eta zaila zen lehiatzea. Horregatik, Espainiako enpresaburuek protekzionismoa eskatu zuten, eta 1891n Berrezarkuntzako gobernu liberalak lege protekzionista bat ezarri zuen: horren bidez atzerriko inportazioak garestitu ziren eta barneko produktuak babestu ziren. Bizkaiko industria onuradun handienetakoa izan zen lege horretaz.

4. Ondorioak

Nahiz eta Bizkaiko industriak garapen handia izan, atzerriko produktuak merkeagoak ziren eta Muga‑Zergen legea indarrean mantentzea beharrezkoa zela uste zuten enpresariek. Echevarria eta beste enpresaburu askok lege hori kentzea arrisku handiatzat jo zuten, aurrerapausoak eta etorkizuneko proiektuak galduko liratekeelako.

Horregatik, 1894an siderurgiako enpresek Liga Vizcaina de Productores sortu zuten beren interesak defendatzeko. Echevarriak eta besteak protekzionismoaren alde egin zuten eta merkataritza hitzarmen librekanbistaren aurka azaldu ziren. Azkenean, nahi zutena lortu zuten: itun jakin bat ez zen sinatu eta industria protekzionistaren babespean jarraitu zen.