Batxilergoa mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Darwinismoa

Darwinismoa XIX. mendearen amaieran hasi zen garatzen eta ondorengoen aldakortasunean datza. Teoria honek azaltzen du espezie bakoitzaren ezaugarriak belaunaldiz belaunaldi transmititzen direla, baina banako batetik bestera bariazio txikiak gertatzen direla; ondorioz, inoiz ez dira bi banako berdin-berdinak izango. Gainera, esaten zuen eskuratutako karaktereak ez direla transmitigarriak, betiere geneen eraginpean ez badaude.

Hautespen naturala

Teoria honen arabera, banakoen arteko bariazioak garrantzi handikoak izan daitezke biziraupenari begira. Aldaketa txiki horietako batzuk mesedegarriak gerta daitezke, eta beste batzuk kaltegarriak. Ondoen moldatuta dauden izaki bizidunek aukera gehiago izango dute bizirik irauteko. Okerren moldatuta...

Exozitosia eta endozitosia: sarrera

Zelularentzat ezinezkoa da molekula handiegiak (bakterioak, birusak, makromolekulak, etab.) barneratzea mintz plasmatikoa suntsitu gabe; hori dela eta, zelulak baditu mintzezko besikulak sortu eta aipatutako egiturak besikuletan barneratzeko mekanismoak. Garraioaren noranzkoaren arabera, bi mekanismo mota nagusi daude:

1. Exozitosia

Exozitosia zelulak makromolekulak eta gorputz txikiak kanporatzeko erabiltzen duen mekanismoa da; horretarako, barnean egitura horiek dituen besikularen mintzak eta mintz plasmatikoak bat egin behar dute.

2. Endozitosia

Endozitosiaren bidez, makromolekulak eta gorputz txikiak biltzeko mintzezko besikulak sortzen ditu zelulak, eta, gero, besikula horiek zelula barnean sartzen dira.

Endozitosia...

Ziklo Zelularra: Interfasea eta Mitosia

Ziklo zelularrak bi aldi nagusi ditu:

• Interfasea (G1, S, G2)
• Mitosia (M)

Interfasea

Zikloaren denbora gehiena hartzen du. Aldi honetan, nukleo interfasikoa ikus daiteke.

G1 Fasea (Hazkundea)

• Zelula sortzen denetik S fasera arteko aldia da.
• Hazkunde fasea da: ARNm molekulen sintesia eta proteinen eraketa gertatzen da.
• R puntua (Murrizketa Puntua): G1 fasearen bukaeran dago. Puntu hau pasatuz gero, S, G2 eta M faseak gertatzea geldiezina da.
• Zelula espezializatuak G0 fasean sartzen dira eta ez dira inoiz ateratzen.

G1 Kontrol Une Nagusia

Zikloak aurrera egin aurretik, hiru baldintza nagusi aztertzen dira:

• Ingurumenean behar diren elikagaiak dauden.
• ADNa kalterik gabe dagoen.
• Zelulak heldu baten tamaina duen.

S Fasea (Sintesia)

Sistema endokrinoa erlazio eta kontrol sistema bat da, eta hormonak deritzen mezulari kimikoen bitartez betetzen du bere funtzioa. Hormonak guruin endokrinoek kantitate oso txikian odolera jariatutako molekulak dira, eta odolak garraiatzen ditu zelula hartzaileetaraino.

Koordinazio hormonala oso lotuta dago nerbio sistemarekin, eta koordinazio neuroendokrino ere deitu ahal zaio. Animali talde gehienetan ematen da eta landareetan dagoen koordinazio forma bakarra da.

Koordinazio hormonala ornogabeetan

Ornogabe talde gehienek (platelmintoak, anelidoak, moluskuak, artropodoak...) hazkuntza eta ugalketa kontrolatzeko hormonak dituzte. Hormona horiek guruin endokrinoek jariatzen dituzte, eta guruinok nerbio sistemako zelulek sintetizatutako neurohormonen...

Giza Nutrizioa

Gure gorputzeko zelula guztiek mantenugaien beharra dute bizi jardueraren oinarria osatzen duten erreakzio kimikoak (metabolismoa) egin ahal izateko.

Zelula ugariz osatutako organismoetan -gizakia, kasu- zelula guztiek ezin dituzte zuzenean mantenugaiak lortu, eta elikagaietan daudenak konplexuak direnez, organismoak erabili ahal izateko ezinbestean substantzia txikiagoetan eraldatu behar dira.

Bi arrazoi horiengatik, izaki zelulanitzek organo espezializatuak behar dituzte, mantenugaiak prestatu eta zelula guztietara banatzeko, batetik, eta jarduera zelularrean sorturiko hondakinak kanporatzeko, bestetik. Organo horiek aparatuetan biltzen dira. Hona hemen nutrizio-funtzioa egiteko behar diren lau aparatuak:

1. Digestio-aparatua. Aparatu

1. Glukolisia

Metabolismo mota: Bidezidor katabolikoa. Anaerobikoa da eta zitoplasman gertatzen da.

Prozesua: 10 etapa ditu. Glukosa molekula bat degradatzen da, azido pirubikoko bi molekula sortuz.

2. Deskarboxilazio Oxidatzailea

Matrize mitokondrialean gertatzen da. Azido pirubikoa (3C) Azetil CoA (2C) bilakatzen da, NADH sortuz eta CO2 hondakin gisa askatuz.

3. Krebs Zikloa

Azido zitrikoaren edo azido trikarboxilikoen zikloa izenez ere ezaguna da.

• Kokapena: Matrize mitokondriala.
• Prozesu ziklikoa: Azetil-CoA oxidatu egiten da CO2-ra.
• Mekanismoa: Azetil-CoA (C2) oxalazetatoarekin (C4) batzen da.
• Emaitza: Bi deskarboxilazio gertatzen dira (2 CO2). Glukosatik bi Azetil-CoA lortzen direnez, bi buelta eman behar dira glukosa guztiz oxidatzeko.

4. Arnasketa

Lipidoak funtsezko molekulak dira izaki bizidunetan, hainbat funtzio garrantzitsu betetzen baitituzte. Horien artean, energia gordetzea, energia-erreserba nagusia izatea, isolatzea eta babestea dira, besteak beste.

Energia Erreserba eta Babeserako Lipidoak

Eginkizun horiek betetzen dituzten lipido nagusiak azilglizeridoak eta zeridoak dira.

Azilglizeridoak edo Azilglizerolak

Azilglizerolak, edo gantzak, gantz-azidoz eta glizerinaz osatutako esterrak dira. Gantz-azidoen molekulak (bat, bi edo hiru) glizerinaren alkohol-talde batekin, bi edo hirurekin esterifikatzean eratzen dira.

Esterifikatzen diren gantz-azidoen kopuruaren arabera, hiru multzo bereizten dira:

• Monoazilglizeridoak
• Diazilglizeridoak
• Triazilglizeridoak

Azken horiek ugarienak dira eta gantz

Ornodunen iraitz-organoak

Ornodunen iraitz-organoak giltzurrunak dira, eta nefrona izeneko unitate multzo batez osatuta daude.

A Nefrona

• Giltzurrun-korpuskulua: Odoleko likido plasmatikoa iragazten du.
• Hodi bihurgunetsua: Luzera aldakorra du. Espezializazio morfologikoak eta funtzionalak ditu; bertan, solutuak berriro xurgatzeko edo aktiboki ezabatzeko prozesuak gauzatzen dira.

A.1 Ugaztunen nefrona

Osagaiak:

1. Malpighi-ren korpuskulua: Glomeruluaz eta Bowman-en kapsulaz osatuta.
2. Tubulu bihurgunetsua: Hiru atal bereizten dira: tubulu bihurgunetsu proximala, Henle-ren lakioa eta tubulu bihurgunetsu distala.

B Giltzurrunak

Egiturak:

• Giltzurrun-kapsula: Kanpoko geruza eta horren azpian estalki jarraitua, barrurako luzakin batzuekin.
• Eremu medularra edo muina:

Zelulen Antolaketa-ereduak

Zelula Prokariotoa

• Moneroen zelula txikiak.
• Kanpoaldean, proteinazko egitura duten hainbat motatako luzakinak dituzte: flageloak (mugitzeko), fimbriak (zelula finkatzeko) eta piliak (fimbriak baino luzeagoak eta urriagoak).
• Askotan babeserako estalki zurrun batek inguratzen ditu, zelula-hormak; horma hori bakterio motaren araberakoa izango da eta kapsula batez inguratuta egoten dira.
• Prokariotoen mintz plasmatikoak barruan zitoplasma duen konpartimentu bakuna eratzen du; zitoplasman erribosomak daude eta horietan proteinak sintetizatzen dira RNA mezularitik abiatuta.
• Zelularen eremu batzuetan mintza barrualdera tolesten da (toles arruntak, mesosomak adibidez), azalera handitzeko eta, horrela, jarduera errazteko.
• Material

Teoria endosinbiotikoa

Zelula eukariotikoen jatorria azaltzeko, Lynn Margulis-ek 1967an zabaldutako teoria onartzen da. Horren arabera, zelula eukariotoen hainbat organulu, plastoak eta mitokondriak bereziki, organismo prokariotoetan zuten jatorria; eta beste mikroorganismoetan barneraturik (fagozitosia) digerituak izan ordez, endosinbiosi harremana ezarriko zuten.

Mitokondriak proteobakterioetatik sortuko ziren eta kloroplastoak zianobakterioen antzeko beste bakterio primitiboengandik. Horrela, prokarioto horiek zelula eukarioto primitibotik ingurune urtsua eta babestua lortuko zuten, eta horren truke energia edota gai organikoak eskuratuko zizkien zelula ostalariei. Margulis-en ustez, zelula eukariotoak elkarren ondoan komunitateetan bizi ziren...