Batxilergoa mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

1. Sarrera

Gure gorputzeko zelulek hainbat hondakin-substantzia sortzen dituzte zelula-metabolismoan. Substantzia horiek odolera igarotzen dira eta gorputzetik kanporatu behar dira:

• Arnas aparatua: Karbono dioxidoa kanporatzen du.
• Izerdi-guruinak: Ura, gatz mineralak (adibidez, ClNa) eta urea kanporatzen dituzte.
• Giltzurrunak: Gernua eratzen dute.
• Gibela: Farmakoak eta behazun-pigmentuak iraizten ditu.

2. Gernu-aparatuaren anatomia

Gernu-aparatua odoleko hondakinak jasotzeaz eta kanporatzeaz arduratzen da. Bi atal nagusi ditu: giltzurrunak eta gernu-bideak.

2.1. Giltzurrunak

Giltzurrunak bizkarrezurraren bi aldeetan kokatutako bi organo dira, babarrun-itxurakoak. Bakoitzak 10-12 cm-ko luzera eta 120-180 gramoko pisua du. Eskuinekoa apur bat txikiagoa...

Azalaren Geruzak

Azala hiru geruza nagusik osatzen dute:

• Epidermisa: Azalekoa, mehea eta oso zelularra da.
• Dermisa: Bigarren geruza da, lodiagoa eta haritsuagoa, eta hodi eta nerbio ugarik zeharkatzen dute. Dermisean daude larruazalaren eranskinak: sebo-guruinak, izerdi-guruin ekrinoak eta apokrinoak, ileak eta azazkalak.
• Larruazalpeko gantz-ehuna edo hipodermisa: Dermisaren azpian dagoen ehun konektibo laxo bat da.

Epidermisa

Larruazalaren kanpoko geruza da, eta ingurunetik babesteko hesia ekoizten espezializatutako zelulek osatzen dute.

Ezaugarriak:

• Epitelio geruzatu eta antolatuak osatzen du, eta dermisarekin egiten du muga, lotuta dagoen mintz basalaren bidez.
• Zelula ugari eta zelularteko substantzia gutxi ditu.
• Ez du berezko irrigaziorik; horrenbestez,

Elikaigintzan

Bioteknologiari esker, gizakien nahiz abereen elikadurarekin lotutako produktu asko lortu daitezke. Produktu horietako asko organismo batzuen prozesu biokimiko naturalak baliatzen dituzten metodo tradizionalen bidez lortzen dira. Hartzidurak dira garrantzitsuenak.

Hartzidura Alkoholikoa

Ogia egiteko, Saccharomyces cerevisiae legamiaren anduiek esku hartzen dute. Glukolisi bidez degradatzen du irinaren almidoia, eta, azukreen hartzidura alkoholikoa egiten du, CO2 eta etanola sortuz. CO2-aren burbuilek ogia harrotzen dute eta etanola ogia erretzean lurruntzen da.

Ardoa eta garagardoa egiteko Saccharomyces cerevisiae legamiaren aldaerek esku hartzen dute. Ardoa: mahats-uraren azukreak hartzitu; eta garagardoa: maltaren azukreak (garagar...

Transformazioa

Transformazioa: Bakterioak inguruko DNA molekulak hartu eta bere genoma aldatzen du. Jasotako DNA errekonbinatu daiteke bakterioak duen zati homologoarekin.

Konjugazioa

Konjugazioa: Bakterio batetik bestera zuzenean transferitzen da, zelulen arteko kontaktuaren bidez.

1. Bi zelulak elkar ukitzen dute konjugazio zubiaren bitartez.
2. Zelula emailearen kromosomako leku berezi batean DNA erreplikatzen hasten da.
3. Erreplikatu berri den DNA zelula hartzailera transferitu egiten da; hau da, plasmidoak trukatzen dira. Zubia haustean transferentzia amaitzen da.
4. Transferitutako DNAk zelula hartzailearen genomaren berezko eskualdea ordezka dezake.

Transdukzioa

Transdukzioa: Zelula ostalari baten DNA birusen bidez beste batera pasatzea.

Fagoak zelularen...

Mitosia: Zelulen Ugalketa

Mitosia prozesuaren faseak honako hauek dira:

• Profasea: Kromosoma profasikoa osatzen da. Nukleoan, nukleoloak desagertzen dira. Bi zentrosoma sortzen dira eta, mikrotubulu polarrek eraginda, bata bestetik urruntzen dira. Kromatida bakoitzaren zentromeroaren parean zinetokoroa sortzen da, mikrotubulu zinetokorikoak finkatzeko. Kromosomak zelularen erdialdera mugitzen dira.
• Metafasea: Mikrotubulu zinetokorikoak hazi egiten dira, kromosoma guztiak zelularen ekuatorean kokatu arte, plaka metafasikoa eratuz. Mikrotubulu polarrek eta zinetokorikoek, zentrosomekin batera, ardatz mitotikoa eratzen dute.
• Anafasea: Bi kromatida senideak bereizi egiten dira, anafaseko kromosomak eratuz. Horiek poloetarantz higitzen dira. Ardatz mitotikoa

1. Fotosintesia: Energiaren Eraldaketa

Fotosintesia argiaren energia, energia kimiko (gluzido molekuletan) bihurtzen duen prozesua da. Prozesu honetan, glukosa molekulak sortzen dira uretik eta karbono dioxidotik abiatuta, eta oxigenoa askatzen da. Karbono ez-organikoa (CO₂) karbono organiko (glukosa) bihurtzen da.

Erreakzio orokorra: 6 CO₂ + 6 H₂O + energia (Eguzkiaren argia) → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂

2. Argiaren mendeko erreakzioak (Fase argitsua)

Tilakoideen mintzean gertatzen da eta argi-energiaren hornidura etengabea behar du. Klorofilak argi-energia xurgatu eta energia kimiko bihurtzen du, bi molekula sortuz: ATP eta NADH. Prozesu honetan, H₂O molekulak apurtu eta O₂ gasa sortzen da.

Erreakzioa: 6 H₂O + energia (Eguzkiaren argia) → 6 O₂ + ATP +...

Hartzidura

Prozesu kataboliko anaerobioa da, oxigenorik behar ez duena. Elektroien eta protoien azken hartzailea konposatu organikoa da beti.

ATP-a substratu mailan sintetizatzen da (2 ATP soilik), ATP sintasek ez dutelako eraginik. Azken produktuaren arabera, bi mota daude:

Hartzidura alkoholikoa

Azido pirubikoa etanol eta CO2 bihurtzen da. Legamietan gertatzen da (anaerobio fakultatiboak edo hertsiak). Prozesua: Glukolisia → Azetaldehidoa → Etanola.

Hartzidura laktikoa

Glukosa degradatuz azido laktikoa lortzen da. Bakterioek (Streptococcus, Lactobacillus) eta gihar-zelulek egiten dute.

Pirubatoaren oxidazioa eta Krebsen zikloa

1. Pirubatoaren sarrera: Garraio aktiboaren bidez sartzen da mitokondrioan.
2. Deskarboxilazio oxidatiboa: Pirubatoa Azetil-

Bakterioen Sailkapen Nagusia

1. Deskonposatzaileak
2. Bakterio berdeak, purpura kolorekoak eta zianobakterio berde urdinak
3. Bakterio kimioautotrofoak (Nitrobacter)
4. Nitrogenoa finkatzen dutenak (Rhizobium)
5. Bakterio hartzitzaileak (Lactobacillus)
6. Enterobakterioak (Escherichia, Salmonella)
7. Endosporak osatzen dituzten bakterioak (Bacillus, Clostridium)
8. Patogenoak: Antraxa, botulismoa, kolera, difteria, sifilia, tetanoa, tuberkulosia, tifusa… eragiten duten bakterioak
9. Sinbiotikoak: Escherichia coli, Rhizobium

COVID-19aren Erreplikazio Prozesua

SARS-CoV-2 birusaren (COVID-19) infekzio eta erreplikazio pausoak:

1. Birionaren S proteina zelula-mintzeko ACE2 proteinarekin lotzen da. TMPRSS2 entzimak biriona sartzen laguntzen du.
2. Birionek bere RNA askatzen du.
3. Zelularen egiturak

Protozooak

• Zoomastiginoak/Flagelatuak: flageloa mugitzeko (adibidez, Euglena).
• Zilioforoak/Ziliatuak: zilioak mugitzeko; zelulak nahiko handiak (adibidez, Paramecium).
• Sarkodinoak/Errizopodoak: pseudopodoen bidez mugitzen dira (zitoplasmaren deformazioa); adibidez, amebak, mugimendu ameboidea.
• Esporozooak: esporulatzeko gaitasuna dute. Ingurune-baldintzak egokiak ez direnean, enkapsulatu egiten dira, erresistentzia-forma bat hartuz baldintzak egokiak izan arte. Parasitoak dira (hostalariaren kanpoan espora-forma dute eta infektatzean hostalariaren forma begetatiboa hartzen dute); adibidez, Plasmodium falciparum (malaria).

Elikagaien Industria eta Hartzidura

Mikroorganismoek hartzidura egiten dute (konposatu organikoetatik beste konposatu organiko...