Batxilergoa mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Bizitzaren antolamendu-mailakIzaki bizidunak edo organismoak konplexuak dira ezinbestean. Materia bizia aztertzean, konplexutasun-maila desberdinak bereiz daitezke beren egituran, hots, antolamendu-maila desberdinak. Horietako bakoitzak, maila beheragokoetan aurkitzen ez diren ezaugarri batzuk eskaintzen dizkio materia biziari.Antolamendu-maila abiotikoak Antolamendu-maila abiotikoak materia bizigabean ere agertzen direnak dira. Hiru bereiz daitezke:1. Maila azpiatomikoa: materiaren partikularik txikienek osatzen dute, hots, protoiek, neutroiek eta elektroiek. 2. Maila atomikoa: atomoak izango lirateke, hots, erreakzio batean esku har dezakeen elementu kimiko baten parterik txikienak. 3. Maila molekularra: molekulez osatua dago, hots, bi atomo...

Landare Ehunak: Egitura eta Funtzioak

Landare helduen ehunetako zelulak zelulosa-pareta batez estalita daude. Pareta horrek plasmodesmo deritzen poroak ditu, substantzia-trukea ahalbidetzeko.

Ehun Motak

• Ehun Meristematikoa

  Landarearen hazkuntzaz arduratzen da.

  • Apikala: Landarearen muturretan luzatzeaz arduratzen da.
  • Sekundarioa: Landarearen loditzeaz arduratzen da. Bi mota ditu:
    • Kanbiuma: Xilema sortzen du.
    • Felogenoa: Parenkima sortzen du.

• Ehun Parenkimatikoa

  Landare guztietan aurkitzen da. Adierazgarriena parenkima klorofilikoa da, haren zelulek kloroplastoak dituztelako, landareari kolore berdea ematen diotenak. Zurtoinean dago eta bi mota nagusi ditu:

  • Oholesi parenkima: Hostoren goiko aldean dago.
  • Sinu parenkima: Hostoren barnealdean eta beheko aldean

Giza Ehun Motak

Giza gorputza hainbat ehun motaz osatuta dago, bakoitzak egitura eta funtzio espezifikoak dituelarik. Jarraian, ehun nagusiak eta haien ezaugarriak aztertuko ditugu.

Epitelio-ehunak

Zelulak gutxi diferentziatuak dira eta elkarrengandik oso gertu daude. Zelulak: epitelialak.

Estaldura-epitelioa

Gorputza kanpotik eta barrutik estaltzen du, babes-funtzioa eta batzuetan xurgapen-funtzioa betez.

• Bakunak: lauak, kubikoak, zilindrikoak eta zilindriko pseudogeruzatuak izan daitezke.
• Geruzatuak: lauak, zilindrikoak edo kubikoak.

Guruin-epitelioa

Substantziak jariatzen ditu eta beste ehun epitelialen artean dago, zelulabakarrak zein guruinak eratuz.

• Endokrinoak: jariakinak odolera isurtzen dituzte (adibidez, tiroidea).
• Exokrinoak: jariakinak kanpora

Materia eta Energia Fluxuen Azterketa Ekosistemetan

Parametro Trofiko Nagusiak

1. Biomasa

   Ekosistema osoak edo ekosistemako maila trofikoetako organismoek ekoizten duten materia organikoaren kopurua da. Biomasa ekosistemak eguzki-energia metatzeko duen modua da, eta masa-unitateetan neurtzen da; hala ere, masa/azalera (adibidez, g/cm²) eran adierazten da.

2. Produkzioa edo Ekoizpena

   Denbora eta azalera jakin batean maila trofiko bakoitzak asimilatutako energia-kopurua da. Unitatea, adibidez, g/m²·egun da.

   Ekoizpen Motak

   Maila Trofikoaren Arabera

   • Lehen mailako ekoizpena: ekoizleek fotosintesian edo kimiosintesian finkatutako energia edo sintetizatutako materia da (biomasa).
   • Bigarren mailako ekoizpena: beste maila trofikoek (kontsumitzaileek eta deskonposatzaileek,

Gluzidoak, Lipidoak eta Proteinak: Funtzioak eta Egiturak

Gluzidoak

Disakaridoak

• Maltosa: α-D-glukosa + α-D-glukosa α(1-4). Maltan.
• Laktosa: β-D-galaktosa + α-D-glukosa β(1-4). Esnearen azukrea.
• Sakarosa: α-D-glukosa + β-D-fruktosa α(1-2). Kainabera, erremolatxa azukrea.
• Zelobiosa: β-D-glukosa + β-D-glukosa β(1-2). Zelulosa eratzen du.

Polisakaridoak

Homopolisakaridoak

• Almidoia: %30 amilosa, %70 amilopektina.
• Amilosa: α-D-glukosaren polimeroa; α(1-4).
• Amilopektina: α-D-glukosaren polimeroa: α(1-4) erdiko nukleoa, α(1-6).
• Funtzioa: Landareen erreserba polisakaridoa.
• Kokapena: Sustraietan (azenarioetan), tuberkuluetan (patata), hazietan (babarrunetan...).
• Liseritzeko entzimak: β-amilasa α(1-4), α-amilasa α(1-4), α(1-6) glukosidasa. Listua,

Mintzaren Deformazioa: Garraio Mekanismoak

Endozitosia

Zelulak inguruko partikulak hartzeko mekanismoa da. Mekanismo horretan, mintz plasmatikoaren zati baten bidez inguratzen ditu partikulak.

Urratsak

1. Partikulak mintzaren gune jakin batzuetan finkatzen dira.
2. Mintza barrualderantz deformatzen da partikulak inguratzeko, inbaginazioak sortuz.
3. Inbaginazioa bereizten da eta partikulak zitoplasmara igarotzen dira, besikulak sortuz.
4. Besikula askatzen denean, digestio-entzimen bitartez digestioa egiten du eta hondar-lisosomak sortzen dira.
5. Behin substantziak irentsita daudenean, besikula mintz zelularraren gainazalera itzultzen da.

Endozitosi Motak

• Fagozitosia: Zelulak "jatean" gertatzen da. Harrapatutako partikulak handiak dira (bakterioak, zelula-hondakinak,

Bakterioak

Formaren aldetik, lau mota ezagutzen dira: baziloa (luzanga), kate linealetan elkartuta agertzen dena; espiriloa (luzanga eta kurbatua); bibrioa (kurbatua) eta kokoa (esferikoa). Kokoak kate linealetan (estreptokokoak), luku modukotan (estafilokokoak) edo kubo itxurako taldetan (sarzinak) ager daitezke, banaka eta linealki edo bi edo hiru norabidetan antolatzen diren kontuan izanda.

Birusak

Birusen ezaugarriak eta egitura

• Oso txikiak dira.
• Egitura azelularra dute.
• Ugalketa-funtzioa betetzen dute (zelula ostalarien laguntza behar dute).
• Nahitaezko ostalariak dira.
• Birioia:
  • Zeluletatik isolatuta dago.
  • Egitura bakuna du.
  • Azido nukleiko bakarra du (DNA edo RNA nukleoidea).
  • Kapsida: proteinaz egina dago (kapsomeroa).
  • Glukoproteinazko bilgarria izaten

Mikrobiologia eta Mikroorganismoen Mundua

Mikrobiologia: Mikroorganismoak ikertzen dituen zientzia da.
Mikroorganismoak: Mikroskopioz behatu behar diren organismoak dira.

Mikroorganismoen Sailkapen Orokorra

Mikroorganismoak bi talde nagusitan sailka daitezke:

1. Forma azelularrak (ez daude zelulaz osatuta): Birusak (azido nukleiko mota batez, DNA edo RNA, eta proteinez osatuak), prioiak eta biroideak.
2. Egitura zelularra dutenak:
   • Arkeobakterioak: Muturreko baldintzetan bizi ohi dira (tximinia bolkanikoak, ingurune gaziak). Ikuspuntu biokimikotik, eukariotoen antz handiagoa dute eubakterioena baino.
   • Eubakterioak edo bakterioak: Prokarioto zelulabakarrak.
   • Eukariotoak (zelulabakarrak edo zelulanitzak): Protozooak (zelulabakarrak), alga mikroskopikoak eta onddoak

Epitelio-ehuna

Epitelio-ehuna: Egiturak estaltzen ditu, substantziak jariatzen eta etengabe berriztatzen.

Estaldura-epitelioa

Estaldura-epitelioa: Gorputzaren azalerak estaltzen ditu, barru zein kanpokoak. Egiturak babesten dituzte; batzuk substantziak xurgatzen dituzte, eta beste batzuk ez. Espazio gutxi dituzte, oso gutxi eraldatuak eta gutxi espezializatuak. X2

Guruin-epitelioa

Guruin-epitelioa: Substantziak jariatzen espezializatua.

Ehun-konektiboak

Ehun konektiboak: Gainontzeko ehunak elkartzen, eusten, elikatzen eta babesten dituzte.

Konjuntiboa

Konjuntiboa: Gainontzeko ehunak lotu eta erlazionatzen ditu.

• Kolageno eta elastina ugari
• Funtsezko substantzia dentsua eta urtsua
• Fibroblastoak: matrizea sortzen duten zelulak
• Gantz-zelulak: lipidoak gordetzen

Metabolismoa eta Nutrizioa

Metabolismoa: Zelularen barruan gertatzen diren eta energia lortzea helburu duten erreakzio kimikoen multzoa da. Prozesu hauek entzima espezifikoen bitartez katalizatzen dira, ibilbide metabolikoen bidez kateatuz eta erredox (oxidazio-erredukzio) prozesuak erabiliz.

Nutrizio motak

• Autotrofoak: Ingurunetik elikagai ez-organikoak hartu eta euren elikagai organiko propioak sintetizatzen dituzte.
• Heterotrofoak: Beste izaki bizidun batzuetatik lortutako elikagai organikoak hartzen dituzte.

Fotosintesiaren faseak

• Fase argitsua: Kloroplastoetako tilakoideen mintzean gertatzen da.
• Fase iluna: Kloroplastoen stroman gertatzen da.

Izaki Bizidunen Sailkapena

Zelula anitzeko izaki bizidunak

• Talo motakoak: Alga eta onddoak.
• Briofitoak: Goroldioak