Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Jon Mirande: Heterodoxia eta Abangoardia

Jon Mirande idazle heterodoxoa, poliglota, antisemita, antiklerikala, faxista eta antifrankista izan zen. Bere obran iritzi eta jokabide moral zein erlijioso bereziak landu zituen, hala nola paganismoa, estetizismoa eta aristokrazia. Haur besoetakoa lanean lirikotasun dotorea eta lexiko aberatsa erakutsi zituen.

Bigarren aldia: Abangoardia

Bere bigarren aldian, errealitate artistiko berria sortu eta teknika aldatu zuen:

• Generoen haustura eta intertestualitatea.
• Erlatibotasuna: irudimena eta fikzioa uztartuz.
• Hizkuntzaren gaitasunik eza komunikatzeko: hizkera berria.
• Deserrotzea.

Ramon Saizarbitoria: Modernitatearen Aitzindaria

Ordura arte euskaraz ez zeuden teknikak ekarri zituen:

• Narratzailearen lekukoa eta ikuspuntu

Lizardi eta bere Olerkigintza

Eraginak eta Aurrekariak

Lizardiren olerkia hain da pertsonala eta bere estetikaren hezurmamitua, zaila da inoren eraginak antzematea. Batzuen ustez, ez du aurrekaririk. Beste zenbaitek, ordea, Frantziako sinbolisten eragina azpimarratzen dute: Baudelairek bezala, korrespondentzien arteko bilakuntza egiten du, errealitatea sinboloen bidez sakonago ezagutu eta adierazi nahirik. Verlaine ere maisu izan zuela esaten da, olerkietan musikaltasuna bilatze-lanean.

Lizardiren Handitasunaren Gakoak

Argi dago Lizardi euskal lirikoetan handienetakoa dela, honako arrazoi hauek medio:

• Hizkera poetiko berria sortzeko hizkuntzak dituen aukerak baliatzen ditu.
• Hizkuntzaren erabileran duen malgutasuna aipagarria da: hiperbatona, zangalatraua,

XVI. MENDEA: XVI. mendean hasi ziren argitaratzen euskarazko lehenengo liburuak. Ehun bat urte lehenago moldiztegia asmatu zuten Alemania aldean. Aurrerapen honek izugarrizko bultzada eman zion kulturaren esparruari, oro har, eta liburugintzari bereziki. Europako zenbait tokitan Errenazimendua ari zen nagusitzen urte haietan. Grezia eta Erromako kultura klasikoen iturrietatik edan nahi da, gizona hartzen delarik munduaren erdigune eta neurritzat. Oraindik latina da mendebaldeko kultur hizkuntza; latinez kaleratuko dira libururik gehienak. Baina Europako zenbait herritako hizkuntzek ere urrats garrantzitsuak emango dituzte: italieraz, frantsesez, gazteleraz, ingelesez… Erlijioaren inguruan XVI. Mendean sortzen diren gatazkek ere azkartu egingo...

🟣 1. Ahozko literatura

Ahozko literatura da ahoz, belarrira pasatzen dena. Lehenengo literatura-mota izan zen. Jendeak ez zuen idazten; ahoz kontatzen zuten. Ipuinak, kantuak, atsotitzak eta bertsoak ahoz esaten ziren. Horiek hauexek izan ohi ziren:

• Ipuinak
• Kantuak
• Atsotitzak
• Bertsoak

Musikaz, errimaz eta erritmoz lagunduta egoten da, eta horrela erraz gogoratzen da. Helburua da ondo pasatzea eta ikastea. Euskal Herrian oso garrantzitsua izan da, euskararen eta gure kulturaren parte delako. Bernart Etxeparek 1545ean lehen liburua argitaratu zuen.

🟣 2. Ahozko literaturatik idatzizkora

Hasieran dena ahoz egiten zen, jendeak ez zelako idazten. Geroago, inprenta asmatu zuten eta idatzizko literatura sortu zen. Euskal Herrian, Bernart Etxeparek idatzi...

Euskal Esaera Zaharren Bilduma eta Analisia

Hona hemen hainbat esaera zahar, haien esanahiarekin batera:

• Auzoan uso, etxean otso: Adierazteko pertsona bat kalean jendaurrean atsegin eta onbera azaltzea itxura hutsa izan daitekeela, etxekoekin zakarra eta gaiztoa izaten delako.
• Idiari adarretatik, pertsonari hitzetik: Gure hitzek deskribatzen gaituzte.
• Umearen zentzuna, etxean entzuna: Haurraren hezkuntza etxetik datorrela nabarmentzeko.
• Bihotzaren giltza, mihia: Gure hitzek izugarrizko garrantzia dute besteengan.
• Bururik ez eta txapela nahi: Zerbait lortzeko prest ez egotea, baina lortu nahi izatea.
• Gezurrak buztana labur: Norbait gezurretan aritzea denean denok konturatzen garela.
• Lehengo lepotik orain ere burua: Betikoa izaten jarraitzen duela.
• Non

Getxon, 2025eko otsailaren 12an

Jaun/Andre agurgarria:

Arduradun estimagarria,

Irakurle hori:

Sarrera eta kexaren arrazoia

Gutun honen bidez zuregana jotzen dut kexa baten berri emateko eta, bide batez, konponbideren bat eskatzeko. Ni … naiz, Getxoko auzoko bizilagun bat naiz, eta gutun honen bidez jakinarazi nahi dizkizut …-arekin lotutako kexa batzuk, egoera horrek oso kezkatuta nauka-eta.

Gertatutakoaren azalpena

Lehenik eta behin, zer gertatu den kontatuko dizut. Alde batetik, …. / Gainera, ...

Baina arazoak ez ziren hemen bukatu. Hau guztia gutxi izango balitz bezala, ...

Egoeraren onartezintasuna

Guztiz onartezina da gertatu zena. Egia esan, ezin dut ulertu nola gerta daitezkeen horrelako gauzak. Guztiz harrituta geratu ginen. Ez zait iruditzen...

1. Akats Ohikoenak Zuzentzen

1. 1.1. 18:26etan ❌ → 18:26an ✅; denda ezberdinak ❌ → hainbat denda ✅
2. 1.2. Maiatzaren ❌ → maiatzaren 26an ✅; anai-arreba ✅
3. 1.3. hizkuntz-eskolan ❌ → hizkuntza-eskolan ✅; emango dute ✅; hainbat neskak ✅
4. 1.4. Urtarriltik maiatzara ❌ → Urtarriletik maiatzera ✅; 07:30etan ❌ → 07:30ean ✅
5. 1.5. Ekonomi-arloko ❌ → Ekonomia-arloko ✅; zortzi terditan ❌ → zortzi eta erditan ✅; sei lau egin zuten ❌ → sei eta lau egin zuten ✅
6. 1.6. Ez zaitu inork ere ez ezagutu (erredundantzia) ❌ → Ez zaitu inork ere ezagutu ✅; hezkuntz proiektuan ❌ → hezkuntza-proiektuan ✅
7. 1.7. Ezer. ❌ → Ezer ez. ✅; Inori. ❌ → Inori ez. ✅
8. 1.8. ikasketa plana ❌ → ikasketa planik ✅

1. Olerkigintza eta Euskalgintza XX. Mendearen Hasieran

Olerkigintza garai hartako kezka eta beharrek markatua dago, ezinbestean; euskalgintza, oro har, eta euskal literatura, bereziki. Karlistaldien ondorengo foruen galerak ia ezerezean utzi zuen Euskal Herriaren nortasun politikoa, eta galbide arriskutsuan euskara bera ere. Erromantizismoaren ezaugarrietako bat herri eta hizkuntza txikietako historia eta gaitasun bereziak azpimarratzea da. Orixe da XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran Euskal Herrian sumatzen dena ere: herriari eta hizkuntzari biziraupena emateko borondate indartsua.

Garai honetan sortutakoak dira itzal handiko erakunde ospetsu asko: Eusko Ikaskuntza, Euskaltzaindia, Euskaltzaleak... Abertzaleen bultzada erabakigarria...

Euskal saiakeraren hastapenak eta garapena

Euskal saiakeraren bide malkartsua: Euskarazko saiakera eta hizkuntza handietako saiakera ez dira baldintza berdinetan garatu. Izan ere, ez dago XX. mendea baino lehenagoko euskarazko saiakerarik. Genero honek irakurle jantzi asko eskatzen ditu eta, garai hartan, Euskal Herrian ez zegoen halakorik; Jean Etxepare da salbuespen bakarra.

Garapena eta mugarri historikoak

Hego Euskal Herrian, gerra ostera arteko hutsune nabarmena dago. Orduan arte, irakastea, doktrinatzea eta propaganda ziren nagusi, ez hausnarketa sakona. 50eko eta 60ko hamarkadetako irakurleak ehunka intelektual gutxi batzuk baino ez ziren, antzeko kultura-sentiberatasuna eta pentsamendu politikoa zutenak.

1970-1975 urteetan, liburu itxurako...