Euskal Saiakeraren Historia: Hastapenak eta Egile Nagusiak

Euskal saiakeraren hastapenak eta garapena

Euskal saiakeraren bide malkartsua: Euskarazko saiakera eta hizkuntza handietako saiakera ez dira baldintza berdinetan garatu. Izan ere, ez dago XX. mendea baino lehenagoko euskarazko saiakerarik. Genero honek irakurle jantzi asko eskatzen ditu eta, garai hartan, Euskal Herrian ez zegoen halakorik; Jean Etxepare da salbuespen bakarra.

Garapena eta mugarri historikoak

Hego Euskal Herrian, gerra ostera arteko hutsune nabarmena dago. Orduan arte, irakastea, doktrinatzea eta propaganda ziren nagusi, ez hausnarketa sakona. 50eko eta 60ko hamarkadetako irakurleak ehunka intelektual gutxi batzuk baino ez ziren, antzeko kultura-sentiberatasuna eta pentsamendu politikoa zutenak.

1970-1975 urteetan, liburu itxurako saiakera ideologikoaren eztanda gertatu zen irakurle gazteei esker; marxismoa zen liburu haietako askoren gai nagusia. Saiakerak beste genero batzuekin dituen harremanek zailtasunak sortzen dituzte hura bereizteko orduan. Euskarazko saiakera didaktikaren eta ikerketaren artean egon da orain arte, eta hor jarraitzen du.

Generoa eta prosa jasoa

Saiakera eta artikulu akademikoa bereizi beharko lirateke, baina oso zaila da hori, aipatutako antzekotasun eta loturengatik. Hori horrela izanik ere, saiakera funtsezkoa da euskararentzat, prosa jasoa garatzeko genero aproposa eta beharrezkoa delako.

Euskal saiakera-egile esanguratsuak

Lehen euskal saiakera-egiletzat Jean Etxepare mediku lapurtarra jo behar dugu; Buruxkak eta Beribilez dira bere lanik ezagunenak. Hego Euskal Herrian, gerra ostean erne zen generoa. Salbatore Mitxelena izan zen lehena Unamuno eta Abendats saiakerarekin, non Bilboko idazlea zuen hausnarketarako gai.

Ondoren, garai hartako idazle garrantzitsuenak plazaratu ziren: Koldo Mitxelena (Asaba zaharren baratza) eta Txillardegi (Huntaz eta hartaz). 60ko hamarkadan, intelektual gazteak saiakerak argitaratzen hasi ziren, garai hartan lan oparoa egin zuen Jakin aldizkariaren bultzadarekin.

Gaur egungo saiakera eta egile garaikideak

Joxe Azurmendi da beste euskal saiogile garrantzitsuenetako bat. 70eko hamarkadan ekin zion bere bideari, baina bere lanik ezagunena 1992ko Espainolak eta euskaldunak da, non jarrera zirikatzailez, Espainiaren eta Euskal Herriaren harremanaz diharduen. 80ko hamarkadako mugarrietako bat Joseba Sarrionaindiaren Ni ez naiz hemengoa saiakera da, literaturari eta gizakiari buruzkoa. Ondoren, hainbat idazlek landu dute generoa:

• Joseba Zulaika
• Eduardo Gil Bera
• Patziku Perurena
• Jon Alonso
• Iñaki Segurola