Euskararen Gramatika eta Erabilera: Arau Nagusiak eta Esaera Zaharrak

Hizkuntza eta literatura7 urr. 202510,55 KB

Iraupena eta Maiztasuna Adierazten duten Sintagmak

Sintagma zenbatzailedunetan mugatu singularra noiz erabili daitekeen:

Iraupena

Absolutiboa, instrumentala eta inesiboa erabiltzen dira.
Inesiboko sintagmetan, mugatu singularra erabiltzea hobesten da inesiboaren bidez prozesu edo gertaera baten iraupena adierazten denean. (Adibidez: Hiru astean asko hazi da).
3 urte desberdinetan gertatu den zerbait adierazi nahi bada, mugagabea beharko da. (Adibidez: Lau urtetan antolatu dute danborrada).

Maiztasuna

Mugagabea: Lau urtez behin elkartzen dira / urtetarik behin / 4 urtetara / 4 urterik behin.
Mugatu singularra: 4 urtetik behin elkartzen dira / 4 urtetik 4 urtera.
Inesiboan mugatua: 4 urtean behin elkartzen dira.
[Izena + -ero] esamoldea: Onartzen da. (Adibidez: Astero, hilero etortzen da).
[Zenbatzailea + izena + -ero] sintagma: Bi urtero egiten dute. Hamabostero, ordea, onartzekoa da, hamabostean behin nahiz hamabosterik behin-en parean.

Izen Sintagmen Arteko Juntadura

Kasu-marka bera dakarten sintagmak

Beti junta daitezke: Jokalariek eta arraunlariek batzarra egin dute.

Pertsona Izenordainak

Elkartzen direnean: Zuk eta guk egingo dugu (ez *zu eta guk).

Singularreko Sintagmak

Kasu-markadun sintagmak juntatzea gomendatzen da. (Adibidez: Eskuz eta palaz jokatzen du).
Juntatzen diren izenak oso hurbilekoak direnean, edo izenlagunaz nahiz izenondoaz lagundurik doazenean, kasu-marka amaieran ezarri ahal da. (Adibidez: Gorputz eta arimatik).

Pluraleko Sintagmak

Kasu-marka juntatzea edo izenak juntatzea onartzen da. (Adibidez: Adiskide eta lankideei kontatu diet).

Mugaketak

Determinatzailea duten kasu-markarik gabeko izen sintagmak ezin junta daitezke. (Adibidez: *mendia eta itsasotik).
Genitibodun sintagmetan ere ez. (Adibidez: *Irakaslea eta ikaslearen arteko).

Adizki Perifrastikoetako Adizki Nagusiaren Forma

Partizipioa

Bokalez (ikusi, jaso, bota) eta kontsonantez (jakin, eman) amaitzen direnak.
-DU forma: Aditz oina -L edo -N-z amaitzen bada gertatzen da. (Adibidez: gizondu, ahuldu).
-TU forma: Bestela. (Adibidez: laburtu, puskatu).
Aditz batzuk 2 formetan onartzen dira (sinetsi, sinestu).

Etorkizunekoa

Partizipioari -KO atzizkia gehituz eratzen da (lagunduko, ikasiko).
Partizipioa -N-z amaitzen bada, atzizki horrek -GO forma hartuko du (jango, izango).
-L-z amaitzen bada, -KO eta -GO biak erabili ahal dira.
-EN partizipioa: -N edo -L-z amaitzen duten aditzekin, tradizio jakina dutenentzat (hilen).

Aditz Izena

Oro har, -TZEN erabiliko da (laguntzen, jasotzen).
-TEN: Partizipioa -N-z amaitzen duten aditzekin (jaten).
-TEN: Aditz oina kontsonante txistukariz amaitua bada (ikasten, uzten).
Aditz arazleek ere -ARAZTEN egingo dute aditz izena.

Komunztadura Aposizioetan

Izen sintagmaren barneko aposizioa: Ez da komunztadura arazorik sortzen, hondarkia ez baita sintagma osoaren azken buruan baizik agertzen. (Adibidez: Zure lagun(*a) Bilbon bizi denari sari bat eman diote).
Izen bereziak: Gorde egiten dute hura aposizioan. (Adibidez: Paulo VI.a Erromako Aita Santuak).
Izen sintagma osoak aposatzea: Komunztadura egitea da ohikoena. (Adibidez: Ferminek, piano jotzaileak, kontzertuak eman ditu).
Komunztadurarik gabeko aposizioak: Ez da gomendatzekoa. (Adibidez: *Ferminek, piano jotzailea, kontzertuak eman ditu).
Gehigarri edo tarteki libre gisa: Benetako aposiziorik ez dagoenez, ez da komunztadurarik egiten. (Adibidez: Gure herriko alkateak –musikazale bera– begi onez ikusi du kontzertua).

Behar Izan eta Nahi Izan Aditz Laguntzaileak

Behar Izan

Aditz laguntzaile iragankor gisa jokatuko da, ondoan agertzen den aditz osagarria edozein motatakoa delarik, iragangaitza denean ere bai. (Adibidez: Lan egin behar dugu).

Jokabideak

[du/da-aditza + behar] > [ad] + behar + du-saileko aditz laguntzailea.
Datibodun aditz iragangaitzarekin: beharko natzaizu / gauza guztiak ahaztu behar zaizkizu.
[zaio-aditza + behar] > [ad] + behar + zaio-saileko aditz laguntzailea.
Zenbait euskalkitan (Iparraldekoetan): Behar izan aditzak izan laguntzailea har dezake aditz iragangaitzekin. (Adibidez: Joan behar naiz).

Nahi(go) Izan / Gura(go) Izan

Aditz laguntzaile iragankorrarekin erabiliko dira, ondoan agertzen den partizipio burutua edozein motatakoa delarik, baita iragangaitza denean ere. (Adibidez: Barre egin gura zuen / Egia esan nahi diogu).

Jokabideak

[da/du-aditza + nahi / gura] > [ad] + nahi / gura + du-saileko aditz laguntzailea.
Nahi izan aditz iragangaitz batekin datiboarekiko komunztadura: zaio-saileko jokabidea erabiliko da beti. (Adibidez: Garrantzi handiko gai batez mintzatu nahi natzaizu).
[zaio-aditza + nahi] > [ad] + nahi + zaio-saileko aditz laguntzailea.
Ipar-ekialdeko euskalkietan: Aditz iragangaitzekin da laguntzailea ere erabiltzen da zenbaitetan. (Adibidez: Joan nahi zara).

Erabilera eta Lotura Sintagmak

Libek eskolara oinez joaten ohitu zenetik...
Teknologiaren azken nobedadeak jakitea beste interesik ez du.
Uretatik irten orduko hotza sentitu nuen.
Musikari ona izango bazara, gazte-gazterik hasi behar duzu musika ikasten.
Nola ez nion bada amari oparia Parisetik ekarri?
Mendi gailurrean haize errotak ageri dira, gurutzeen ordez.
Zenbat eta zaharrago (izan), orduan eta arinago egiten du ihes denborak.
Bada ordua, modu batean zein bestean, daukagun egoerari aurre egiteko.
Ez zenuen halako ezustekorik espero, nonbait.
Hain auto handia erosi dugu, non ezin baitugu garajean aparkatu.
Zure lagunak, nireak aldean, oso kirolzaleak dira.
Gure herriaren historia ezagutzen ezean, ezinezkoa da gaur egungo egoera ulertzea.
Ohitura onak txiki-txikitatik hartu ezean, alferrik da.
Jario handiko musikaria izanagatik, jendeak haren musika gustuko ez badu, isilpean geratuko da haren lana.
Instituan lagun jatorrak banituen ere, zure adinako inor ere ez.
Nazka eragiten dit jendeak txiza kalean egiteak.
Nahiz eta hainbat lekutara deitu, ostatu berrikoek bakarrik hartu zidan.
Zeuk eskatu beharko duzu barkamena, hanka sartzea zeuk egin duzu eta!
Inguruko beste gazteek ez bezala, neskatu hura izugarri lotsatia zen.
Ez pentsa azalpen guztiak eman dizkizudanik errudun sentitzen naizelako.
Hainbeste gustatu zait talde horren diskoa, non erostea erabaki bainuen.
Hain estimutan neukan jokoa apurtu izanagatik, ez daukat zertan harritu.
Atzerrira joatea hizkuntzak ikastera aukeratzat hartu dute familia eta gazte askok.

Ondoriozko loturak: ondorioz, eta (testuinguruaren arabera).

Esaera Zaharrak eta Esanahiak

Agure onari ez ateak itxi: Adinekoei begirunea zor diegu.
Azeriak buztana jaso ezin eta bai gabia: Indarra gauza handia da, baina trebetasuna handiagoa.
Ahal dena, itsasoan den arrain hoberena: Esku artean dugunari eustea da zentzuzkoena.
Bi ezkerra, hiru seguru: Behin eta berriz saiatzen denak lortzen du bere helburua azkenean.
Bista ona eta elkar ezin ikusi: Bi lagun haserre daudenean esaten da.
Burdina berotan jo behar da: Planak egiten ditugu beroaldian, baina hotzean pikutara bidaltzen ditugu. (Oharra: Esaeraren ohiko esanahia gauzak garaiz egin behar direla da).
Bat eman eta bi hartu: Batzuek eskainitakoa baino gehiago hartzen dute.
Bururik nekatzen ez duenak, hankak nekatu behar: Gauzak egin aurretik pentsatu egin behar dira.
Errementariaren etxean zotza burruntzi: Zerbait erraz lor edo egin daitekeen tokietan, maiz horren gabezia egoten da.
Goizeko laino gorri, gaueko iturri: Goizean zeruan hodei gorriak agertzen badira, gauean euria egingo du.
Han eta hemen txakurrak oinutsik: Toki guztietan daude gauza txarrak.
Kantari txarra beti kantetan dago: Zerbait egiten jakin ez eta ondo egiten duela esanez puzten den pertsonari esaten zaio.
Maiatzean kukuak kuku, diruz banitu bi zaku: Kukuak kantu egiten duenean poltsikoan dirua baduzu, urtean zehar izango duzu.
Ondo dantzatzen dakienak, musika gutxi behar: Pertsona azkarrak ez du gehiegi behar norbaitek esaten diona ulertzeko.
Txakurra txakurtegian, oilarra oilategian: Gauza bakoitzak bere lekua du.
Usteak erdia ustel: Uste diren gauza asko ez dira egia.
Urte askoan txapela kaskoan: Norbaiti luzaro bizi dadila opa nahi diogunean.
Umearen zentzuna, etxean entzuna: Etxean egiten dena barneratzen du umeak.
Zenbat buru, hainbat aburu: Nork bere iritzia dauka.
Zer ikusi, hura ikasi: Ikusitakoa ikasteko joera dugu.

Deskargatu

PDF Word HTML