Ahozko literatura eta kopla zaharrak

🟣 1. Ahozko literatura

Ahozko literatura da ahoz, belarrira pasatzen dena. Lehenengo literatura-mota izan zen. Jendeak ez zuen idazten; ahoz kontatzen zuten. Ipuinak, kantuak, atsotitzak eta bertsoak ahoz esaten ziren. Horiek hauexek izan ohi ziren:

• Ipuinak
• Kantuak
• Atsotitzak
• Bertsoak

Musikaz, errimaz eta erritmoz lagunduta egoten da, eta horrela erraz gogoratzen da. Helburua da ondo pasatzea eta ikastea. Euskal Herrian oso garrantzitsua izan da, euskararen eta gure kulturaren parte delako. Bernart Etxeparek 1545ean lehen liburua argitaratu zuen.

🟣 2. Ahozko literaturatik idatzizkora

Hasieran dena ahoz egiten zen, jendeak ez zelako idazten. Geroago, inprenta asmatu zuten eta idatzizko literatura sortu zen. Euskal Herrian, Bernart Etxeparek idatzi zuen lehen liburua 1545ean: Linguae Vasconum Primitiae. Ordutik aurrera ahozko eta idatzizko literatura biak elkarren ondoan existitzen hasi ziren. Ahozkoa ahoz esaten da, eta idatzizkoa liburuetan gordetzen da.

🟣 3. Kopla zaharrak

Kopla zaharrak euskal kantu herrikoiak dira. Normalean lau lerro dituzte. Lehen bi lerroetan naturako gauzak edo irudiak azaltzen dira, eta azken bietan mezua edo esanahia. Koplak dira errimadunak eta musikadunak. Askotan umoretsuak dira eta jaietan kantatzen dira. Lehen, koplak janaria edo dirua eskatzeko erabiltzen ziren. Gaur egun, tradizio gisa kantatzen dira eta euskal kulturaren parte dira.

Atal sinbolikoa: “Txantxibiri, txantxibiri gabiltzanian”

Erritmo errepikakorra; “Elorrioko kalian” → kokapena adierazten du, ez da zehazten zer egiten den, ulertzen da festa giroan dagoela (elipsia); “Astoak eta atsoak” → elementu poetiko eta tradizionalak dira, ez dute azalpen luzeak behar; kopla oso erritmikoa eta musikala da, kopla zaharrekoa.

Irudi fokala / ondorio tematikoa

Ekintza nagusia: hamalau atso tronpeta jotzen zazpi astoren gainian; mezua: barrea eta ospakizun giroa.

Metrika: 8 – 8 – 10 – 8.

Atal sinbolikoa: “Astoak txiki-txikiak, atsoak kristonak!”

Deskribapen laburra eta bizia, ez da guztia azaltzen (elipsia); errepikapen eta kontrastea (“txiki-txikiak / kristonak”) → musika-efektua (erritmoa); “Zazpi astoren gainian” → irudi bizia, ikusleak osatzen du irudimenez (elipsia); kopla oso erritmikoa eta barre sortzeko modukoa.

Irudi fokala / ondorio tematikoa

“Nola demontre konpontzen ziran…” → ekintza zuzena, umorez betea; mezua: exagerazioa eta kontrastearen bidez umorea.

Metrika: 8 – 8 – 10 – 8.

Atal sinbolikoa: “Saltzen, saltzen”

Aditzaren errepikapena, erritmoa sortzeko; ez da esaten nor saltzen den edo zergatik, baina festa edo jolas giroa ulertzen da (elipsia); “Txakur txiki baten karameluak” → irudi poetiko eta bizia, erritmoa eta elipsia sortzen du.

Irudi fokala / ondorio tematikoa

“Está muy bien!” → konfiteroaren erreakzio zuzena eta dibertigarria; mezua: dibertsioa eta parte-hartzea.

Metrika: 8 – 11 – 4 – 9; tradizionala eta erregularra.

Atal sinbolikoa: “Otxandiano, karnabal egunian”

Giroa eta leku sinbolikoak; ez da azaltzen zer gertatzen den zehazki (elipsia); erritmo naturala, kantatzeko edo errezitatzeko egokia; “Sombreruaren gainian” → irudi poetiko eta jostagarria, ikusleak osatzen du irudimenez (elipsia).

Irudi fokala / ondorio tematikoa

Ekintza argia: “comeremos chocolate sombreruaren gainian”; mezua: umorea, tradizioa eta ospakizuna; lerroen luzerak eta hizkuntza-nahasketa (euskaraz/gaztelaniaz) erritmo jostagarria sortzen dute.

Metrika: 11 – 8 – 6 – 9 – 8; librea, bizia eta musikala.