Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

LEHEN SAILKAPENAK

Arnaud Oihenart egin zuen lehen sailkapena. Berak ez zituen euskalkiak herrialdeen mugekin lotu, aintzinako leinuekin baizik. Horrela, lau euskalki berezi zituen: akitaniarrena(Ipar Euskal Herrikoa), baskoiena (Nafarroakoa), barduliarrena( Gizpukoa eta Arabakoa) eta autrigoiena (Bizkaian egiten zena).

XVIII. Mendean Manuel Larramendik hiru euskalki berezi zituen: bizkaitarra (Araba eta Bizkaian), giputza (Gipuzkoan) eta nafar-lapurtarra (Nafarroan eta Ipar Euskal Herrian).

XIX. Mendean Bonaparte printzeak egin zuen euskalkien lehen sailkapen garrantzitsua. Informazioa behar bezala jasotzeko, kolaboratzaile sare bat osatu zuen. Gainera, euskara ikasi zuen eta euskalkiak hiru multzo nagusitan banatu zituen: mendebalekoa bizkaierak

Olerkiaren Definizioa eta Helburuak

Olerkia hizkuntzaren erabilera berezia da, edertasunaren bila dabilena. Helburuak hauek izan daitezke: hizkuntza beraren aldezpena, erlijioaren isuria, edo politikaren eragina. Arloak, berriz, gizakiak bizi dituen sentipen eta emozio guztiak dira, hala nola:

• Maitasuna
• Protesta
• Jainkoa
• Jolasa
• Lana
• Gertakari historikoak
• Mitologia
• Kritika
• Herria
• Euskara
• Abertzaletasuna

Herriaren historiak berak markatzen du garai bakoitzean zein diren jendearen sentipenak. Olerkiaren inguru jakin batean bizi gara, bai lekuari eta bai sasoiari dagokienez, eta koordenatu horiek baldintzatzen dute askotan haren emaitza.

Adibidez, XVI. mendeko elizgizonek egindako olerkietan, erlijiozko sentimenduak ziren nagusi. XIX. mendean, Foruak indarrez...

Poesiaren bilakaera (1954-1975)

Liburuez gain, EGAN eta Euzko-Gogoa aldizkariak izan ziren poesia lanen babeslekuak, baita Olerti aldizkaria ere. Kantari berrien bitartez, olerkari zahar eta garaikideen poemek entzute zabala lortu zuten.

Aita Onaindia suspertzaile

Santi Onaindia karmeldarrak bi argitalpen gauzatu zituen: Milla euskal olerki eder antologia eta Olerti poesia aldizkaria. Lehena lan erraldoia izan zen, ordura arteko poesia bildumarik osatuena. Olerti aldizkariak plataforma ederra eskaini zien adin guztietako poetei: Joan Mari Lekuona, Bitoriano Gandiaga, Gabriel Aresti, Mikel Lasa eta Joxe Azurmendi.

Iparraldeko bi poeta

Iratzeder beneditarrak prosazko lanak idatzi bazituen ere, poesiara jo zuen. Biziaren olerkia da bere lanik ezagunena....

Gerraosteko Antzerkigintza garrantzia gutxi eman zaio. Idatzitako guztia ez da argitaratu; argitaratutakoa ez da beti taularatu; eta batzuetan, antzeztu arren, ez da inprimatu. Antzerkigintzaren helburua ez da maiz oso literarioa izan, euskaltzaletasunari eusteko tresna bat. Zinema, irratia, telebista, egunkariak ia erdara hutsean zirenean, euskaraz jendaurrean azaltzeko adierazpiderik bakanenetakoa izan. Iparraldeko Antzerkigintza Baionako Gure Herria aldizkarian argitaratu ziren gehienak. Herri txikietan aurkezteko antzezlanak izaten ziren eskuarki, egitura eta gai erraz samarrekin. Egile nabarmenenak Piarres Lartzabal eta Telesforo Monzón izan ziren.

Piarres Lartzabalek, drama eta komedia. Telesforo Monzón Ameriketako lurretatik Lapurdira...

Gure Jakintzaren Historia

Gure Jakintzaren Historia kontakizunak asmatu zituzten, eta horien bidez kontatzen zizkieten lagun edo bizikideei egindako aurkikuntzak, fantasiak, usteak eta aieruak. Ahozko kontakizun horiek narrazio idatziak izango ziren gero; beraz, esan daiteke, gure historiako lehenengo jakintza-mota literatura izan zela.

Antzinako grekoen artetik Homero eta Hesiodo izan ziren ahozko kontakizun gehienak bildu eta idatziz jarri zituztenak, bai poema epikoetan, bai narrazioetan. Mito zeritzen kontakizun horiei.

Jakintza Mitikoa

JAKINTZA MITIKOA: mitoak izan ziren gure kulturan sortu ziren errealitatearen lehenengo azalpenak. Narrazio miragarriak ziren, denbora historikotik kanpo gertatzen zirenak; pertsonaia jainkozkoak edo heroikoak...

Euskalkia: Ezaugarri Linguistikoak

1. Ezaugarri Fonetiko eta Fonologikoak

1.1. Bokalismoa

• o > u: ungi, untasunik.
• Disimilazioa: izain, errainen.
• Aferesia: tuk, zazu.
• Apokopea: kontent, segur.
• ai > ei diptongo itxiera: zerbeit, eiki.
• ei > oi: zoinek.
• ei > i monoptongazioa: iztari.
• e > i /_n: baginuen, ginuen.

1.2. Kontsonantismoa

• Hasperenketa: hor, hiltzea, hau, hek.
• Despalatalizazioa: ginen, ginun, gainetik, ibili, baina.
• Bustidura adierazkorra: luxe-luxeak, xuberotarra, poliki.
• Errotazismoa: erran, bertze, bortz.

2. Ezaugarri Morfologikoak

2.1. Deklinabidea

• Adlatiboa: mendirat, ostaturat, irizirat.
• Inesiboa: elkarren baitan.

2.2. Bestelako Adizkiak

• Adizkiak: zukun, gintian, zaiztek, zaizkote.
• Etorkizuna: errainen, ganen.
• Komunztadura eza datiboarekin:

Arnaud Oihenarten Bizitza eta Ibilbidea

Bizitza: Euskal idazle, historialari, legelari, politikari eta poeta izan zen. 1592ko abuztuaren 7an jaio zen Maulen (Zuberoa) eta 1667ko urtarrilaren 14an hil zen Nafarroa Beherean.

Hezkuntza: Zuzenbidean lizentziatu zen Bordeleko Unibertsitatean.

Lanbidea eta ibilbidea: Abokatu eta legegizona izan zen, eta Nafarroako Parlamentuan lan egin zuen. 1623an Zuberoako hirugarren estatuko diputatu hautatu zuten. 1627an Joana Ordorekin ezkondu zen, familia garrantzitsu bateko kidea, eta ondorioz Donapaleura joan zen bizitzera eta lanera.

Euskal Literaturaren Historia eta Ikerketa

Euskal literaturaren historia: Oihenart lehen idazle laikoetako bat da euskaraz eta Euskal Herriko literaturan. Euskara lantzen duen poesia...

BERRIDAZKETAK

1. Festa Itzela Antolatu Genion

1. Hainbeste festa itzela antolatu genion bere urtebetetzean, non zeharo hunkitu baitzen.

2. Aitonak gure aldean sasoi hobea zuen gaztea zenean.

3. Edozein material pisutsu jaso dezake halako garabi batek, hain da handia.

4. Aretxabaletako Durana kaleko lorontzi berriak Donostiako Boulevardean daudenak bezain txundigarriak dira.

5. Hain du jarrera ona mutil honek, non etxekoak gustora izango ditu.

6. Alkateak aukeratzean, herriak Ane aukeratuko luke.

7. Hainbeste beldurtu zen semearen mugikorreko edukiak ikustean, ezen harrezkero mugatua baitu erabilera.

8. Nahiago nuke hemendik aurrerakoak zuek guri kontatuko bazenizkigute.

9. Hain zen berandu non ezin baitzen azterketa behar bezala ikasi.

10. Mendi hori...

1. Giro sozio-politikoa

1.1. Iparraldeko giro sozio-politikoa

1789ko Frantziako Iraultzaren ondorioz, iparraldeko Euskal Lurraldeek aurrez zituzten eskubide batzuk galdu zituzten. Gainera, Frantziako Iraultzaz geroztik soldadutzak eta eskolak derrigorrezko bihurtu ziren, eta frantsesa ez ziren hizkuntza guztiak baztertu ziren.

Mende horretan zehar hainbat egituraketa politiko ezagutu zituen Frantziak: monarkiak (Borboiak), iraultzak, errepublikak, Napoleonen inperioa… Baina ez zegoen egonkortasunik.

Frantzian garraioetan eta industrian aurrerapen asko izan ziren, baina ez ziren Euskal Herrira iritsi. Euskal Herriak gizarte tradizionala izaten jarraitu zuen; elizak boterea mantendu zuen.

1850etik aurrera, Antoine d'Abbadie-ren eskutik euskal kulturaren...