Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Foruak eta Gerra Karlistak

1839ko Bergarako Hitzarmena eta foruen berrespena

Foruei dagokienez, Lehen Gerra Karlistaren amaiera 1839ko Bergarako Hitzarmenarekin iritsi zen. Esparterok gobernu liberalari foruak errespetatzeko konpromisoa hartu zuen, horiek aldatzeko aukera irekita utziz. Horrela, Gorteek 1839ko urriaren 25eko Legea eman zuten, euskal foruak berresten zituena. Formula horren bidez, gobernuak foruak mantentzeko konpromisoa hartu zuen, baina aldi berean, egoki iritzitako aldaketak egiteko atea irekita utzi zuen.

1840ko progresistak eta Nafarroako Hitzartutako Legea

1840an progresistek agintea hartu zutenean, aldaketa handiak gertatu ziren. 1839ko legearen interpretazioan desadostasunak sortu ziren:

• Foruzale paktistak: Legeak foruak

Sarrera

Joaquín: Aztergai dugun testu hau, Oligarquía y caciquismo como forma actual de gobierno en España, saiakera politikoaren pasartea da; beraz, testu politikoa eta literarioa da. Joaquín Costa, erregenerazionismoaren aitzindariak, idatzi zuen, eta Madrilen argitaratu zen 1901ean. Lan honetan, Costa Errestaurazioaren sistema politikoa aztertzen eta kritikatzen du.

Errestaurazioaren egitura politikoa

Costak Errestaurazioaren sistema politikoaren osagaiak aipatzen ditu, ondoko hiru maila bereiziz:

• Oligarkak: agintean txandakatzen ziren alderdi bietako buruzagiak, hiriburuan bizi zirenak.
• Jauntxoak: probintzietan bizi ziren pertsona boteretsuak.
• Gobernadore zibilak: aurreko bien artean bitartekaritza lana egiten zutenak.

Costak dio oligarkek...

Gerra handia

Gerraren ezaugarriak

1. Historiako lehenengo erabateko gerra izan zen.
2. Ia 90 milioi soldadu mobilizatu zituzten.
3. XIX. mendearen azken hereneko aurrerapen tekniko eta industrialek armamentu modernoa eta hilgarria fabrikatzera eraman zuten.
4. Gerran parte hartu zuten estatu guztietan, estatuak zuzendutako gerrako ekonomia ezarri zen.
   1. Herrialde bakoitzeko industriaren xedea arma eta munizioaz hornitzea zen.
   2. Biztanleria zibilak errazionamendua eta eskasia pairatu zituen.
   3. Gerrarako soldadu ugari mobilizatu zenez, emakumeek industrian eta tradizionalki gizonezkoen arretan jardun behar izan zuten.
   4. Gastu militar handiei aurre egiteko gobernuek zor publikoaren jaulkipena eta kanpoko maileguak erabili zituzten.
5. Propaganda erabili zuten abertzaletasuna

II. Errepublika Euskal Herrian (1931-1936)

Autonomia Estatutuaren sorrera

Errepublika etorri zenean, berriro piztu zen Euskal Herriaren autonomia-gogoa. Eusko Ikaskuntzari Autonomia Estatutuaren proiektu bat egiteko eskatu zitzaion. Hura idatzi eta gero, 548 alkate bildu ziren Lizarran testu horren gainean erabakitzeko. Lizarrako Estatutuak gehiengoaren baiezkoa jaso zuen (427 alkatearena), proiektua ondo hasi zelarik.

Konstituzioaren eragina eta prozedura berria

1931ko konstituzioak (abenduaren 9an onartua) Autonomia Estatutuak egiteko prozedura arautu zuen, ordura arte egindako guztia baliogabetuz. Konstituzioan zera adierazten zen:

• Aldundietako Batzorde Gestoreek aurreproiektu bat egin behar zuten.
• Udalen bi herenek berretsi behar zuten.
• Herri-

Errepublikarrak eta politikaren bilakaera

Gerra Zibilean, gobernu errepublikarrak lau aldi nagusi izan zituen:

• Casares Quiroga: Dimisioa aurkeztera behartua izan zen. Martinez Barriok ordezkatu zuen, Mola jeneralarekin negoziatzeko ardura hartuz. Elkarrizketek porrot egin zuten eta honek ere dimisioa aurkeztu zuen.
• Jose Giral: Gobernu ezkertiar moderatua osatu zuen.
• Largo Caballero: Herri Fronteko indarrek, euskal nazionalistek eta katalanek osatutako gobernu berria zuzendu zuen.
• Juan Negrin: 1937ko maiatzeko gobernu krisiaren ondoren izendatua.

II. Errepublika Euskal Herrian

Autonomia Estatutuaren prozesua

Errepublika aldarrikatu zenean, Euskal Herriaren autonomia gogoa piztu zen. Eusko Ikaskuntzari Estatutu proiektu bat egiteko eskatu zitzaion, alkateen...

Erregimen Aldaketak eta Errepublikaren Altxamendua

Errepublikanoek izandako garapenek monarkiaren erorketa eragin zuten. Apirilaren 14an, Errepublika aldarrikatu zen hainbat hiritan. Romanones estatuko ministroak erregeari Espainiatik alde egiteko gomendioa eman zion eta gobernu aldaketa negoziatu zuen.

Presidentea Niceto Alcalá Zamora izan zen, eta gobernuak errepublikano eta sozialisten arteko koalizioa osatu zuen. Lehen arazoa Katalunian sortu zen: Francesc Macià buruzagiak Kataluniako Errepublika aldarrikatu zuen, errepublika iberiarraren federazio baten barruan.

Antiklerikalismoa eta Tentsio Erlijiosoa

Apezpikuek fededunei gogorarazi zieten gobernari berriak errespetatu behar zirela. Hala ere, lasaitasunak gutxi iraun zuen. Gobernuaren antiklerikalismoak...

Gobernuaren Eraketa

Bi alderdi monarkikoak txandaka aritu ziren agintean, aurrez horrela erabaki ondoren.

• Gobernua aldatu behar zenean, Erregeak edo Erreginaordeak gobernua osa zezala agintzen zion oposizioko buruari, eta Parlamentua desegiteko dekretua ere ematen zuen.

• Ondoren, gobernuburu berriak hauteskundeetarako deia zabaltzen zuen.

Hauteskundeak eta Manipulazioa

• Biztanleriaren %5ek soilik hartzen zuen parte hasieran.

• Encasillado: Gobernazio ministroak barruti bakoitzean aukeratu beharreko hautagaien zerrendak prestatzen zituen, bertan bizi ziren ala ez kontuan hartu gabe. Askotan, zerrenda hauetan “cuneroak” zeuden.

• Kazikeak: Zerrenden berri ematen zitzaien alkate eta kazikeei, eta hauek behar zen guztia egiten zuten gobernuak nahi zituen

Estatu kolpe baten bidez eskuratu zuen agintea Primo de Riverak (1923-1930). 1923-1925 bitartean, Direktorio Militarra izan zen agintean, Primo de Riverak herrialdea militartu nahi izan baitzuen. Bigarren etapa (1925-1927) izan zen; fase hartan lortu zuen diktadoreak gailurra. Azken fasea (1927-1930) izan zen; erregimena desmilitarizatzeko eta Estatu berri bat sortzeko ahaleginak izan ziren gertaera aipagarrienak.

Estatu Kolpea

Erregeak Primo de Riverari eman zion gobernua osatzeko ardura; beraz, erregeak babesa eman zion. Iritzi publikoa herrialdearen egoera zuzentzeko neurriak eskatzen ari zen, eta ez zuen estatu kolpearen aurkako erasorik erakutsi. Anarkismoa bakarrik zegoen estatu kolpearen aurka. Primo de Riverak Marokoko gatazka konpontzeko,...

Euskal Herriko Industrializazioa: Ezaugarriak

Euskal Herriko industrializazioak ezaugarri bereziak izan zituen:

• Garapen azkarra: Estatuko gainerako lurraldeekin alderatuta azkarra izan zen, baina Europarekiko berantiarra.
• Bizkaiaren nagusitasuna: Siderurgia izan zen sektore nagusia.
• Mendekotasuna: Espainiako merkatuaren eta kanpoko eskulanaren menpe egon zen.
• Desberdintasun soziala: Mozkinak burges talde txiki baten esku geratu ziren.

Bizkaiko Siderurgia

Barne eta kanpo faktoreak

Siderurgiaren arrakasta faktore estrategikoen ondorio izan zen:

• Barne faktoreak: Kokaleku estrategikoa, burdinolen presentzia eta kalitatezko burdina.
• Kanpo faktoreak: 1856an Bessemer bihurgailua asmatu zen. Hematitea Ingalaterrara esportatu eta Galestik ikatza inportatu zen.

Kolonietako Gerrak eta 1898ko Hondamendia

Espainia krisi larri batean dago eta Kuba, Puerto Rico eta Filipinak geratzen zaizkio soilik. AEBk interes ekonomikoa zuen Kuban (azukrea eta meategiak) eta mugimendu iraultzailea gertatzen da, José Martí buru dela. Gerra hasteko puntua Maine itsasontziaren urperaketa izan zen.

Espainiak gudua galdu zuen eta errendizioa Parisko Bake Hitzarmenaren bitartez gertatu zen 1898an. Ondorioak hauek izan ziren:

• Espainiak AEBren esku utzi zituen Filipinak eta Puerto Rico.
• Kubari independentzia eman zion.
• 1899an Espainiak hainbat irla saldu zizkion Alemaniari.

Salmenta honekin Espainiaren kolonialismoa amaitu zen. 98ko hondamendiak nortasun krisia eta Errestaurazioaren krisia ekarri zituen.

Bartzelonako Aste Tragikoa