Primo de Riveraren Diktadura: Gertaerak eta Amaiera
Estatu kolpe baten bidez eskuratu zuen agintea Primo de Riverak (1923-1930). 1923-1925 bitartean, Direktorio Militarra izan zen agintean, Primo de Riverak herrialdea militartu nahi izan baitzuen. Bigarren etapa (1925-1927) izan zen; fase hartan lortu zuen diktadoreak gailurra. Azken fasea (1927-1930) izan zen; erregimena desmilitarizatzeko eta Estatu berri bat sortzeko ahaleginak izan ziren gertaera aipagarrienak.
Estatu Kolpea
Erregeak Primo de Riverari eman zion gobernua osatzeko ardura; beraz, erregeak babesa eman zion. Iritzi publikoa herrialdearen egoera zuzentzeko neurriak eskatzen ari zen, eta ez zuen estatu kolpearen aurkako erasorik erakutsi. Anarkismoa bakarrik zegoen estatu kolpearen aurka. Primo de Riverak Marokoko gatazka konpontzeko, ordena publikoa berrezartzeko eta separatisten auzia amaitzeko asmoa zuen.
Diktaduraren Arazoak
Terrorismoa
Diktadoreak gerra egoera zabaldu zuen Espainia osora. Terroristen ekintzak desagerrarazi nahi izan zituen, batez ere Katalunian. Primo de Riverak herrialdearen segurtasunaren eta batasunaren aurkako jarduera guztiak debekatu zizkien alderdi erregionalistei.
Ordena publikoa zuzentzea lortu zuen, eta industriaren egoera hobetzen lagundu zuen. Gogor jazarri zitzaion Alderdi Komunistari, baita Anarkismoari ere.
Kataluniako Nazionalismoa
Primo de Rivera militarra zen, eta ezin zuen separatismorik onartu. Diktadoreak katalanismo moderatuari eta erradikalari esetsi zien.
Marokoko Auzia
Primo de Rivera bat zetorren Marokotik ateratzeko iritzia zutenekin; baina, iritzi publikoaren eta Afrikan zeuden militarren presioak zirela eta, Marokon esku hartu behar izan zuen. 1924an ofizialen altxamendu bati aurre egin behar izan zion, eta 1925ean, Frantziarekiko jarduera militar bateratuari esker, espainiarrak Alhucemasko badian lehorreratu ziren. 1926an Abd-el-Krimek errenditzea onartu zuen. Frantziarekin egindako elkarlanari esker, armada Primo de Riveraren alde jarri zen berriro ere.
Erregimena Instituzionalizatzeko Saiakerak
Diktadoreak neurri politiko batzuk jarri zituen indarrean: Konstituzioa bertan behera uztea, Gorteak desegitea eta herrialdea gobernatzeko Direktorio Militar bat sortzea.
Aberriaren Batasuna eta Kontsulta Batzorde Nazionala
Aberriaren Batasuna alderdia sortu zen 1924an, diktaduraren erregimenari sostengua eta laguntza eman zion alderdi politiko bakarra.
Kontsultarako Batzorde Nazionalak diktadoreari aholkua eta informazioa ematen zion. Konstituzio berri bat prestatzea zuen zeregin nagusia.
Politika Ekonomikoa
Primo de Riveraren politika ekonomikoaren ezaugarria Estatuaren esku-hartze nabarmena izan zen. Inbertsio publiko gehiago ere egin ziren. CAMPSA eta Telefónica monopolioak sortu ziren.
Erregimenaren Aurkako Oposizioa
Intelektualak
Unibertsitate inguruko intelektual gehienak erregimenaren aurka jarri ziren.
Politikarien Jarrera
Alderdi kontserbadoreak eta liberalak erregeak Primo de Riverari sostengua eman ez ziezaion saiatu ziren.
Alderdi errepublikarrek bat egin zuten 1926an Aliantza Errepublikarra alderdian, eta katalanista erradikalak Ekintza Katalanan; hauek diktaduraren aurkako matxinada antolatzen saiatu ziren, diktadurak Kataluniaren aurkako politika zeramala eta.
1928an zabaltzen joan zen erregimenaren aurkako oposizioa, eta diktaduraren gainbehera hasi zen.
Diktaduraren Amaiera
Dictablanda
Diktadoreak kargua utzi ondoren, erregea bakarrik gelditu zen, eta Berenguerri (jenerala) deitu zion normaltasun politikoa ezartzeko. Gobernu horri “Dictablanda” deitu zitzaion. Oposizioan zeuden errepublikarren sektoreek Donostiako Hitzarmena sinatu zuten 1930ean, eta Berenguerren gobernuak dimisioa aurkeztu behar izan zuen.
Monarkiaren Gainbehera
Alfontso XIII.ak kontzentrazio gobernu bat osatu zuen, Aznar buru zela, eta hauteskundeak egin ziren 1931n. Probintzia hiriburu guztietan, Cadizen eta Palentzian izan ezik, errepublikarrak izan ziren garaile, eta apirilaren 14an Espainiako II. Errepublika ezarri zen.