II. Errepublika Euskal Herrian: Autonomia Estatutuaren bidea

II. Errepublika Euskal Herrian (1931-1936)

Autonomia Estatutuaren sorrera

Errepublika etorri zenean, berriro piztu zen Euskal Herriaren autonomia-gogoa. Eusko Ikaskuntzari Autonomia Estatutuaren proiektu bat egiteko eskatu zitzaion. Hura idatzi eta gero, 548 alkate bildu ziren Lizarran testu horren gainean erabakitzeko. Lizarrako Estatutuak gehiengoaren baiezkoa jaso zuen (427 alkatearena), proiektua ondo hasi zelarik.

Konstituzioaren eragina eta prozedura berria

1931ko konstituzioak (abenduaren 9an onartua) Autonomia Estatutuak egiteko prozedura arautu zuen, ordura arte egindako guztia baliogabetuz. Konstituzioan zera adierazten zen:

• Aldundietako Batzorde Gestoreek aurreproiektu bat egin behar zuten.
• Udalen bi herenek berretsi behar zuten.
• Herri-erreferendumek berronetsi behar zuten.
• Korteek onartu behar zuten.

Gestoreen Estatutua eta Nafarroaren jarrera

Estatu berriak, Gestoreen Estatutuak, Euzkadi eta Pais Vasco-Navarro deiturak eta Euzko Legebiltzarraren ordezkaritza proportzionala izatearen printzipioa onartu zituen. Nazionalistek, sozialistek eta errepublikarrek aldeztu zuten, baina nafar tradizionalistek (karlistek) kontra egin zioten. 1932ko ekainaren 19an Hegoaldeko udal guztien Batzarra egin zen Iruñean. Nafar ordezkariek prozeduraren interpretazio berezia egin eta beren botoak aparte zenbatzea eskatu zuten. Trikimailu horren ondorioz, Estatutuaren aldeko nafar udalek ez zituzten lortu behar ziren bi herenak, eta Nafarroa proiektutik kanpo geratu zen.

Gasteizko Batzarra eta blokeoa

1933ko abuztuaren 6an Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko 282 ordezkari bildu ziren Gasteizen. Haietatik, 234k aldeko botoa eman zioten Estatutuari. Alabaina, proiektua gelditu egin zen, Errepublikako Gobernu eskuindarrak, euskaldunen nahiari men egiteko gogorik gabe, proiektua Araban ez zela onartu erabaki zuelako (botoen %47 soilik ziren aldekoak).

Elgetako Estatutua eta Eusko Jaurlaritza

1936 arte itxaron behar izan zen. Gerra Zibila hasi eta negoziazio laburren ondoren, urriaren 1ean Euskal Herriko Autonomia Estatutua onartu zen, Elgetako Estatutua izenaz ezagutzen dena. 1936ko urritik 1937ko ekainera, estatutu honen babespean, Eusko Jaurlaritza antolatu zen, Jose Antonio Agirre lehendakari zelarik. Euskal autonomiak 9 hilabete baino ez zuen iraun. Estatutu hau babesten zuten indar politikoek gerra galdu zuten, baina Eusko Jaurlaritzak lanean jarraitu zuen erbestean, Francoren erregimenaren aurka eta autonomiaren alde.