Foruak eta Gerra Karlistak: 1839-1841eko aldaketak
Foruak eta Gerra Karlistak
1839ko Bergarako Hitzarmena eta foruen berrespena
Foruei dagokienez, Lehen Gerra Karlistaren amaiera 1839ko Bergarako Hitzarmenarekin iritsi zen. Esparterok gobernu liberalari foruak errespetatzeko konpromisoa hartu zuen, horiek aldatzeko aukera irekita utziz. Horrela, Gorteek 1839ko urriaren 25eko Legea eman zuten, euskal foruak berresten zituena. Formula horren bidez, gobernuak foruak mantentzeko konpromisoa hartu zuen, baina aldi berean, egoki iritzitako aldaketak egiteko atea irekita utzi zuen.
1840ko progresistak eta Nafarroako Hitzartutako Legea
1840an progresistek agintea hartu zutenean, aldaketa handiak gertatu ziren. 1839ko legearen interpretazioan desadostasunak sortu ziren:
- Foruzale paktistak: Legeak foruak berresten zituela iritzita, gobernu zentralarekin negoziatzen jarraitu zuten.
- Foruzale ez-paktistak: Legea foruen aboliziotzat jo zuten, Madrilgo erakundeei foruak aldatzeko ahalmena ematen zielako.
Nafarroan paktistak nagusitu ziren eta, beste hiru probintzien luzamenduez aspertuta, gobernu zentralarekin negoziatzera joan ziren. Negoziazio horretatik 1841eko abuztuaren 16ko Hitzartutako Legea sortu zen. Lege horrek Nafarroari autonomia administratibo handia eman zion, baina foru-pribilegio garrantzitsuak kendu zituen. Ordainetan, antzinako foru-eskubide zibila mantendu zen, aldundi probintzial berriari autogobernu administratibo eta ekonomikoa emanez, eta udalei kontuak hartzeko ahalmena aitortuz.
Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako egoera eta 1841eko Dekretua
Nafarroa urrundu zenean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoak harremanak estutzea eta bateratzea erabaki zuten, Madrilgo negoziazioei aurre egiteko ordezkaritza-bilerak eginez. Hala ere, gobernu zentralak bere kontura hartzen zituen erabakiak.
1841ean, euskal lurretan izandako matxinada moderatu txiki bat aitzakiatzat hartuta, Esparterok 1841eko urriaren 29ko Dekretua atera zuen, Gorteetan eztabaidatu gabe. Dekretu horrek ondorio hauek izan zituen:
- Foru-baimena indargabetu zen.
- Aduanak barnealdetik kostaldera eta Pirinioetara eraman ziren.
- Lehen auzialdiko epaitegiak ezarri ziren.
Aldaketa horien ondorioz protesta handiak izan ziren, aduanen lekualdaketaren kontra batez ere, nahiz eta sektore batzuk azkar jabetu ziren aldaketa horiek merkataritza eta industria negozioetarako oso mesedegarriak izan zitezkeela.