Bigarren Errepublika: Konstituzioa eta Euskal Estatutua

Erregimen Aldaketak eta Errepublikaren Altxamendua

Errepublikanoek izandako garapenek monarkiaren erorketa eragin zuten. Apirilaren 14an, Errepublika aldarrikatu zen hainbat hiritan. Romanones estatuko ministroak erregeari Espainiatik alde egiteko gomendioa eman zion eta gobernu aldaketa negoziatu zuen.

Presidentea Niceto Alcalá Zamora izan zen, eta gobernuak errepublikano eta sozialisten arteko koalizioa osatu zuen. Lehen arazoa Katalunian sortu zen: Francesc Macià buruzagiak Kataluniako Errepublika aldarrikatu zuen, errepublika iberiarraren federazio baten barruan.

Antiklerikalismoa eta Tentsio Erlijiosoa

Apezpikuek fededunei gogorarazi zieten gobernari berriak errespetatu behar zirela. Hala ere, lasaitasunak gutxi iraun zuen. Gobernuaren antiklerikalismoak herriaren antiklerikalismoa ekarri zuen. Antiklerikalek ehun eliza inguru erre zituzten. Handik gutxira, Segura kardinala Espainiatik bota zuten, eta horrek Errepublikaren aurkako argudioak eman zizkien katolikoei.

Hauteskundeak ekainaren 28an izan ziren, %70eko parte-hartzearekin. Errepublikanoen eta sozialisten arteko batasunak gehiengo izugarria lortu zuen, Euskal Autonomia Erkidegoan (EAE) eta Nafarroan izan ezik; bertan, abertzaleek eta tradizionalistek irabazi zuten. Kongresua, beraz, ezkerretara guztiz alboratuta zegoen.

1931ko Konstituzioa: Oinarri Laikoak

Konstituzio berria idaztea izan zen lehen lana. Uztailaren 14an bildu ziren, eta Julian Besteiro hautatu zuten ganberako presidente. Eztabaida nagusia Elizaren eta Estatuaren arteko harremanak izan ziren. Botere zibila eta Elizarena banatzeko, erlijio-ordenak desegin eta kleroaren aurrekontuari amaiera eman zitzaion.

Alcalá Zamorak eta Maurak gobernuko karguak utzi zituzten, eta Manuel Azañak bete zuen kabinetean utzitako hutsunea. Konstituzioa 1931ko abenduaren 9an onetsi zen, eta ezaugarri hauek zituen:

• Espainia estatu demokratiko eta laiko aldarrikatu zen.
• Ganbera bakarra ezarri zen.
• Errepublikako presidenteak sei urteko agintaldia zuen, eta ganbera bitan desegiteko ahalmena.
• Sufragio unibertsala ezarri zen, eta emakumeek botoa emateko eskubidea lortu zuten.
• Jabetza eskubidea interes publikoaren mende zegoen.
• Estatu zentral indartsua eratu zen, baina eskualdeetako arazoak autonomia estatutuen bidez ebazteko bidea eman zen.

Konstituzioa onetsi eta hurrengo egunean, Kongresuak Alcalá Zamora hautatu zuen Errepublikako presidente, eta Manuel Azaña Gobernuaren burutzan berretsita gelditu zen.

Euskal Estatutuaren Prozesua (1931-1936)

Abertzaleek udal ordezkaritza garrantzitsua zuten, eta horrek autonomia eskubidea aldarrikatzeko aukera eman zien. Foru eskubideak Euskal Herriko berezitasunak onartzean oinarritzen ziren. Estatutuak lurralde osoa berdintzen zuen, foruak lurralde historiko bakoitzean zeuden indarrean. Lehen Mundu Gerra (LMG) amaitzean, Autonomiaren aldeko gogoa piztu zen. 1918an, Romanones liberalak batzorde bat sortu zuen Euskal Herriari estatutu bat onartzeko, baina aldarrikapenak ez zuen aurrera egin.

Lizarrako Estatutua (1931)

Bigarren Errepublikan, abertzaleak Donostiako konspirazio errepublikanotik kanpo geratu ziren. 1931ko apirilaren 14an, Jose Antonio Agirrek autonomiaren aldeko udalen arteko mugimendua sustatu zuen, eta Lizarrako bilera egin zen. Ekainaren 14an, abertzaleek eta karlistek sustatuta, Lizarrako Estatutua idatzi zen.

Estatutu horren helburua zen Euskal Herria legeria antiklerikal errepublikanotik kanpoko lurraldea izatea. Lizarrako Estatutua 548 alkatetik 427k onetsi zuten, nazionalistak, karlistak eta katoliko independenteak alde zeudelako. Hala ere, Ezkerrak Errepublika finantzatzeari ekin zion, eta ez hainbeste aldarrikapen autonomistari.

Estatutu Berria eta Behin Betiko Onarpena

1931ko abenduan, kudeaketa batzordeei estatutu proiektu berria egiteko agindua eman zitzaien. Gobernuak ziurtatu nahi zuen estatutua Konstituzioko espiritu laiko eta errepublikanoaren barruan egingo zela. Proiektu berri hori Ezkerrak eta abertzaleek onartu zuten, baina karlistek eta indar katolikoek ukatu egin zuten. Estatutu berriak Euskal Herriko ahalmen autonomikoak murrizten zituen, baina demokratikoagoa zen.

Estatutua behin betiko onesteko, 1933ko azaroan erreferenduma egin zen: Bizkaian eta Gipuzkoan onartu zen, baina Araban %47k baino ez zuen alde bozkatu.

1933ko hauteskundeetan, abertzaleek ordezkaritza handia lortu zuten, baina erradikalek eta CEDAk boterea eskuratu zutenez, estatutuaren proiektua gelditu egin zen. 1936ko hauteskundeetan, Fronte Popularrak estatutuaren aldarrikapena sartu zuen programan. Gerra Zibila hasi arren, prozesua ez zen gelditu, eta azkenean 1936ko urriaren 1ean Gorteetan onetsi zen.

Onetsitako testua Prieto sozialistak idatzi zuen, aurreko bertsioak baino laburragoa eta bakunagoa izanik. Estatutua bederatzi hilabetez egon zen indarrean, eta Bizkaian bakarrik aplikatu zen, Nafarroako indar matxinoek 1937an lurralde hori konkistatu arte.