Lehen Mundu Gerra: ezaugarriak eta Pariseko bakea
Gerra handia
Gerraren ezaugarriak
- Historiako lehenengo erabateko gerra izan zen.
- Ia 90 milioi soldadu mobilizatu zituzten.
- XIX. mendearen azken hereneko aurrerapen tekniko eta industrialek armamentu modernoa eta hilgarria fabrikatzera eraman zuten.
- Gerran parte hartu zuten estatu guztietan, estatuak zuzendutako gerrako ekonomia ezarri zen.
- Herrialde bakoitzeko industriaren xedea arma eta munizioaz hornitzea zen.
- Biztanleria zibilak errazionamendua eta eskasia pairatu zituen.
- Gerrarako soldadu ugari mobilizatu zenez, emakumeek industrian eta tradizionalki gizonezkoen arretan jardun behar izan zuten.
- Gastu militar handiei aurre egiteko gobernuek zor publikoaren jaulkipena eta kanpoko maileguak erabili zituzten.
- Propaganda erabili zuten abertzaletasuna sustatzeko, biztanleria zibilarengan eta soldaduengan erresistentzia-indarra pizteko eta etsaien adorea ahultzeko.
Pariseko Bake Konferentzia
- Ameriketako Estatu Batuetako presidente Woodrow Wilsonen proposamena: hamalau puntu aurkeztu zituen bake bidezko eta iraunkorra ezartzeko.
Zituen helburuak
- Ezkutuko diplomazia (diplomazia sekretua) ezabatzea.
- Itsas nabigazioaren eta nazioarteko merkataritzaren askatasuna bermatzea.
- Armamentuen murrizketa.
- Antzinako inperioak desegitea eta inperio horiek osatzen zituzten herrien independentzia-eskubidea aitortzea.
- Nazioen Elkartearen sorrera.
- Printzipio horiek ez betetzearen arrazoia: Aliatuen kezka nagusia beren nazio-interesak eta ordainak lortzea zen, eta ez beti bake bidezkoa lortzea.
- Frantziaren jarrera: Gerra-ordainak Alemaniak ordaindu behar zituela eskatzen zuen.
- Britainiarren eta Estatu Batuarren jarrera: Ez zuten beti babestu Frantziaren eskaerak; jarrera kontserbadoreagoa izan zen eta bere interesak lehenetsi zituzten.
Parisko Bake Konferentzia
Sinatutako bost itunen helburuak:
- Bakearen baldintzak ezarri.
- Garaileen eta galtzaileen arteko muga berriak finkatu.
Erabakiak hartzeko sortutako erakundeak: Nazioen Elkartearen Kontseilua
- Ordezkariak: Potentzia garaile handien agintariak izan ziren.
- Herri galtzaileek jasandako trataera: Ez zuten normaltasunez iritzia emateko aukera izan eta inposatutako itunak sinatu behar izan zituzten.
Garaileek inposatutako bakea
Alemaniari ezarritako baldintzak lurraldeei dagokionez:
- Alsazia eta Lorena Frantziaren esku utzi behar izan zituzten.
- Posnania eskualdea Poloniaren esku utzi zuten.
- Poloniako korridorea eratu zuten, Danzing (Gdańsk) hiria itsu libre bihurtuta, eta Ekialdeko Prusia gainerako lurraldeetatik banandu zuten.
- Schleswig Danimarkari itzuli zitzaion.
- Alemaniako koloniak Nazioen Elkartearen mandatu bihurtu ziren.
- Alor moralean: Alemaniari gerra erantzukizuna egotzi zioten eta gerra-ordain handiak ordaindu behar izan zituen eragindako kalteen ondorioz.
- Ekonomian:
- Merkataritza-ontziak eta lokomotorak garaileei eman behar izan zizkieten.
- Hamabost urtez Sarreko ikatz meatzeen ustiapena Frantziaren esku utzi behar izan zen.
Alor militarrean:
- Alemaniak derrigorrezko soldadutzaren praktika galdu zuen.
- Bere armada 10.000 gizonera mugatu zuten.
- Aliatuek Rhin ibaiko ezkerreko ertza okupatu zuten hamabost urtez.
Sinatutako beste itunak: Saint-Germain, Trianon, Neuilly, Sèvres, ...
Edukia
- Ekialdeko Europako eta Balkanetako estatuak eta mugak berrantolatu egin zituzten.
- Austria-Hungariako inperioa eta Ottoman (Turkiar) inperioa hainbat estatuetan banatu zituzten.
- Iraultza boltxebikoaren hedapena: Iraultza boltxebikoak ez zituen bere seme-alabak hedatu; Errusiak Brest-Litovskeko itunaren ondorioz zenbait lurralde galdu zituen eta horrek eragin politiko eta estrategikoak izan zituen ingurunean.
Itunaren ondorio politikoak
- 1914. urtean Europan zeuden inperio handi asko desagertu egin ziren: Errusiar Inperioa, Alemaniar Inperioa, Austro-Hungariar Inperioa eta Ottoman Inperioa.
- Estatu berriak sortu ziren: Polonia, Finlandia, Estonia, ...
- 1920an Europan hogeita zortzi estatu zeuden eta, bi izan ezik, demokrazia parlamentarizatuak ziren.