Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Sarrera: Testuaren Testuingurua eta Ezaugarriak

Lehen mailako testu historiko-juridiko eta politiko hau, “Foruen Deuseztatze Legea” bezala ezagutzen dena, 1876ko uztailaren 21eko legearen artikulu batzuek osatzen dute. Gorteek landutakoa da eta Jauregian sinatu zuten Alfontso XII.ak eta Antonio Cánovas del Castillok, Ministro Kontseiluko Presidenteak. 1876ko uztailaren 25ean argitaratu zen Madrilgo Gazeta egunkarian; beraz, dokumentu publikoa da.

Helburua eta Hartzaileak

Herritar guztiei zuzendutako legea da, bereziki Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako biztanleei, legearen helburua lurralde horietako Foru Erregimenaren deuseztapena adieraztea zelako. Erabaki horrek probintzia horietan erregimen ekonomiko, fiskal eta militar berria ezarri zuen,...

Industrializazioaren hasiera Euskal Herrian

Berrezarkuntzaren garaian, bai Espainian baita Euskal Herrian ere, nahiko berandu hasi zen industrializazioa. Hala ere, estatuaren barruan, gehien industrializatu zen lurraldea Euskal Herria izan zen, Kataluniarekin batera.

Bizkaiko eredua: Siderurgia eta enpresa handiak

Batez ere Bizkaia izan zen industria-iraultzaren protagonista; bertako burdin erauzketek monopolizatu zuten, ia-ia, hasierako garapen ekonomikoa. Siderurgia izan zen Bizkaiko ahalmen ekonomikoa oinarritu zuen industria mota nagusia. Lurralde honetatik hedatu zen gainontzeko eskualdeetara, Gipuzkoara bereziki.

Bi industrializazio modeloak ezberdinak izan ziren: lehenengoan, Bilbo izan zen aitzindari eta enpresa oso handiak izan ziren motore...

TESTUA: Federico Etxebarriaren Hitzaldia Librekanbismoari eta Protekzionismoari Buruz

Kokapena

Testu hau lehen mailakoa da, garai hori bizi izan zuten pertsonek idatzi zutelako. Dokumentuaren izaera narratiboa eta lekukotasunezkoa da, eta, zehazki, gai ekonomikoa jorratzen du.

• Idazketa Lekua eta Data: Mitina Bilbon idatzita dago, 1893ko abenduaren 9an.
• Kronologia: M^a Kristinaren Erreinaldian (1885-1902) eta Berrezarkuntza Garaian (1875-1902) kokatzen da, 98ko krisia baino lehenago.
• Egilea eta Hartzailea: Testuaren egilea pribatua da (Federico Etxebarria), eta hartzailea kolektiboa (herria eta gobernua).

Analisia

Testu honen helburua gobernuari lege librekanbista sinatu ez dezan eskatzea da. Analisi logikoarekin hasi baino lehen, izenburuko bi hitzak...

Euskarazko Sinonimoen eta Hiztegiaren Bilduma

Hona hemen idazkera aberasteko sinonimoen zerrenda zabala, hainbat testuingurutan erabiltzeko:

• Jazo, gertatu / Nozitu, jasan / Zio, arrazoi / Laket, atsegin / Egotzi, aurpegiratu
• Artez, zuzen / Uzkur, koldar / Aiduru, zain / Hala-moduzkoa, erdipurdiko
• Etsi, amore eman / Bidezkoa, zuzena / Premu, maiorazkoa / Kausitu, topatu
• Zendu, hil / Apeta, gurari / Erdietsi, lortu / Inondik ere, zalantzarik gabe
• Xaxatu, zirikatu / Uztatu, lotu / Eltze, lapiko / Andara, piloa / Jagon, zaindu
• Sesio, liskar / Oratu, heldu / Artega, urduri / Atondu, prestatu / Iseka, burla / Apar, bits
• Katramila, nahaste / Iaioa, trebea / Zantzu, aztarna / Eragotzi, debekatu
• Errenkada, ilara / Aise, erraz / Amildu, jausi / Xalo, apal / Aburu,

Helburu eta printzipioak

• Iraultza aurreko ordena berrezartzea
• Frantziari boterea kendu Europan; lehenengo potentziak garaile izan behar zuten
• Indarra erabili beharrezkoa: ordena eta segurtasuna bermatzea
• Europako mapa berregituratzea
• Legezkotasuna: soilik monarchia absolutuak legezkotzat hartzen ziren
• Oreka politikoa: Europako mapa berrantolatzea oreka bilatuz
• Ondarea: agintarien eskubideen arabera mugak finkatzea
• Aliantzak: tratatu eta akordioak ezartzea
• Kongresuak: gatazka edo enfrentamenduak mahai gainean hitz egiteko
• Interbentzionismoa: auzo herri baten desorekaren ondorioz esku hartzeko eskubidea

1820ko iraultza

• Altxamendu militarra gobernuaren kontra
• Sozietate sekretuek iraultzak sortu zituzten: masoneria eta karbonarioak
• Iraultzari lotutako estatu

Bigarren Mundu Gerra

Ezaugarriak

• Hedadura handia: Lurralde edo herrialde askotara hedatu zen.
• Iraupen handiko gerra.
• Erabateko gerra: Arlo guztietan izan zuen eragina (ekonomia, gizartea).
• Krudela: Hilketak, torturak...

Etapak

• Ardatzen garaipenak (1939-1941): Tximista gerra (Alemaniak tankeak eta hegazkinak erabili zituen aldi berean).
• Indarren oreka (1941-1943): Alemania eta Japonia gelditu zituzten.
• Aliatuen nagusitasuna (1943-1945): Normandiako lehorreratzea, Sobietarren Armada Gorriak hainbat lurralde okupatu zituen eta Alemania nazia garaitu zuten.

Bakearen diseinua eta NBE

Konferentziak:

• Yalta (1945eko otsaila): AEB, SESB, EB. Buruzagiak: Churchill, Stalin, D. Roosevelt. Erabakiak: Poloniako mugak zehaztu; Alemania eta Berlin 4 okupazio-zonatan zatitu.

Errusiako Iraultzaren eragileak eta SESBen sorrera

• Iraultzaren eragileak: Poza eza, gobernua (tsarra eta gobernu autokrata), egoera ekonomikoa eta soziala.
• 1905: Duma sortu zen.
• 1917: Iraultza burgesa eta iraultza boltxebikea.
• 1918: Boltxebikeek Alderdi Komunista izena hartu zuten. Errusia gerratik atera zen, Brest-Litovskeko ituna sinatu zuten eta konstituzioa onartu zen.
• 1921: Leninek gobernua hartu zuen eta gerra zibila bukatu zen.
• 1922: SESBen sorrera.
• 1927: Stalinen gobernua.
• 1917ko otsailaren iraultza.

Bigarren Mundu Gerra

• Hasiera: 1939ko irailaren 1ean hasi zen.
• Bandoak: Mendebaldeko potentziak (Erresuma Batua, Frantzia) vs. Ardatzeko potentziak (Alemania, Italia).
• Eragileak:
  • Alemaniaren mendeku nahia.
  • Aliatuei kalte-ordainak ordaintzera eta armada

Industria Iraultzaren Ondorioak

Ondorio ekonomikoak

Industria Iraultzek egitura ekonomikoen goitik beherako aldaketa ekarri zuten, makinei, enpresa-kontzentrazioari eta finantzaketa-sistema berriei esker. Industria ekoizpen-jarduera nagusia bihurtu zen, nekazaritzaren eta abeltzaintzaren kaltetan. Pixkanaka, industria-ekoizpenak gora egin zuen, eta ordura arte inoiz lortu gabeko mailetara iritsi zen Mendebaldeko Europan, Estatu Batuetan eta Japonian. Nagusitasun horrek are gehiago nabarmendu zituen herrialde horien eta gainerakoen arteko aldea.

Industria Iraultzek lanaren nazioarteko banaketa sistema konplexu bat sortu zuten; hala, toki bakoitza mundu osoko merkaturako produktu jakin batzuen ekoizpenean espezializatu zen. Azkenik, garraioen esparruko...

1936ko Euskal Autonomia Estatutuaren testuinguru historikoa

Testu hau lehen mailako dokumentu historikoa da, izaera politiko eta juridikoa duena. Gaceta de Madrid aldizkariaren 281. alean argitaratu zen 1936ko urriaren 7an, eta bi egun geroago Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian. Euskal Herriko Autonomia Estatutu hau Diputatuen Kongresuak onartu eta berretsi zuen Gerra Zibilaren hasieran; Indalecio Prietok idatzi zuen, hainbeste urtez eskatutako autonomia lortzeko helburuarekin.

Estatutuaren edukia eta antolaketa

Espainiako Errepublikako Diputatuen Kongresuak estatutu hau onartu zuen, Arabak, Gipuzkoak eta Bizkaiak osatutako eskualde autonomoaren sorrera baimenduz. Eskualde horien mugak ez ziren aldatuko eta euskara hizkuntza ofiziala izango...

1898ko Hondamendia eta Espainiaren Krisia

1895ean, Espainiak izandako kolonietatik, Puerto Rico, Filipinak eta Kuba soilik geratzen zitzaizkion. Estatu Batuek Kuban zituzten interesak gero eta handiagoak ziren (azukrea, meatzaritza). Enfrentamendu armatua 1895ean berpiztu zen Filipinetan eta Kuban. Hala ere, EE.BB.k, “Maine” zeritzon ontzi iparramerikarraren leherketaren aitzakiarekin, gerrari hasiera eman zioten eta berehala amaitu zen, armada espainiarra zapaldu zutelarik.

Errendizio formala 1898ko abenduan sinatu zen Parisko bakean; Espainiak Puerto Rico eta Filipinak Estatu Batuei eman eta Kubaren independentzia onartu zuen. 98ko hondamendiak nortasun krisi bat eragin zuen espainiar gizartean. Gai honi, 1897ko abuztuan, Angiolillo anarkistaren...