DBH mailako Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Errestaurazioaren Krisia Espainian (1898-1923)

90eko hamarkadan, krisi politiko, ekonomiko eta sozial gogorrak hasi ziren Espainian, eta azken kolonien galerak (Kuba, Filipinak eta Puerto Rico) Errestaurazioaren krisia piztu zuen. Estatu Batuek Kuba eta Filipinetako independentziaren aldeko gatazka armatuan parte hartu zuten, eta 1898an, Espainiak errendizioa sinatu behar izan zuen Parisko Bake Hitzarmenaren bidez. Horrela, bere azken koloniak Estatu Batuen eskuetan utzi zituen.

Honek ondorio latzak ekarri zituen: kolonietako merkataritza galtzeak Ogasunaren krisia eta prezioen gorakada eragin zituen. Gainera, gogo kritiko bat agertu zen, berrikuntza politiko, ekonomiko eta ideologiko berriak eskatzen zituena. Testuinguru honetan, Erregenerazionismoa...

Borboien Berrezarkuntza (1875-1923)

Seiurteko Iraultzaileak porrot egin ondoren eta Lehen Errepublika desegin eta gero, 1875ean, Martínez Campos jeneralak estatu-kolpea jo zuen Sagunton. Horren ondorioz, Borboien monarkia berrezarri zen Alfontso XII.aren eskutik. Horrela hasi zen Errestaurazioa deituriko garai historikoa, 1923ra arte iraun zuena. Garai honen helburu nagusia alderdi politikoen arteko oreka eta egonkortasuna lortzea zen.

Txandakatze Sistema eta Cánovasen Helburuak

Helburu hori lortzeko, Antonio Cánovas del Castillok aldez aurretik hitzartutako txandakatze-sistema bat diseinatu zuen. Sistema horren arabera, bi alderdi politiko nagusi txandakatzen ziren agintean: Alderdi Kontserbadorea (Cánovas bera buru zela) eta Alderdi Liberala...

I. Errepublika Espainian (1873-1874)

Amadeo Saboiakoa erregeak 1873ko otsailaren 11n abdikatu ondoren, Gorteek, Nazio Biltzarrean bildurik, Errepublika aldarrikatu zuten. Espainiaren historiako lehen erregimen errepublikarrak 1874. urtera arte iraun zuen.

Figuerasen Presidentzia eta Errepublikar Federalen Garaipena

Erregimen berri honetan, Estanislao Figueras izan zen lehen presidentea. Garai hartan egindako hauteskundeetan, errepublikar federalak suertatu ziren garaile, eta 1873ko ekainean jarri zen indarrean Konstituzio Federalaren proiektua.

Pi i Margallen Gobernua eta Zatikatzea

Figuerasen presidentzia laburraren ondoren, Francisco Pi i Margall jarri zen presidente. Une haietan, errepublikarren arteko zatiketa nabarmena zegoen:

• Kontserbadoreak

Karlos IV.aren Erregealdia eta Erregimen Zaharraren Krisia

Karlos III.aren heriotzaren ondoren, bere seme Karlos IV.a izendatu zuten errege. Karlos IV.aren erregealdian larritu egin zen krisi ekonomikoa, politikoa eta soziala, eta Frantzian pil-pilean zeuden ideia liberal iraultzaileak zabaltzen hasi ziren. Horrek guztiak Erregimen Zaharraren gainbehera ekarri zuen.

Iraultzaren Eragina

Frantzian, 1789az geroztik, iraultzaren bidez finkatzen ari zen Erregimen Liberala. Neurri hauek aldarrikatu zituen erregimen berri hark:

• Herriaren burujabetasun nazionala
• Aginte banaketa
• Gizakiaren eta hiritarren eskubideak
• Estatu laikoa sortzea

Era berean, liberalismo ekonomikoan oinarritutako politika ekonomikoa sustatu zuen. Liberalismo politikoa eta ekonomikoa ezarri...

Iraultzen Aroa (1770-1870)

Burges Iraultzak

XVIII. mendearen amaieran iraultzak gertatu ziren politikaren, ekonomiaren, gizartearen, zientziaren eta artearen arloetan. Iraultza horiei, oro har, iraultza burges esaten zaie, eta Mundu Modernotik eta Antzinako Erregimenetik Mundu Garaikidera igarotzea ekarri zuten. Burgesia izan zen onuradun nagusia.

Iraultza Politikoak eta Helburuak

Iraultza politikoa agintea konkistatzera bideratutako indarkeriazko ekintza da, sistema politiko berria ezartzeko. XVIII. mendearen amaieran, iraultzaileen helburu politikoak bi izan ziren:

• Giza eskubide naturalak errespetatzea eta sistema politiko liberala sortzea. Errespetu hori bermatzeko, nazioaren subiranotasuna eta aginte legegilea, betearazlea eta judiziala bereiztea

XIX. Mendeko Nazionalismoa Europan

XIX. mendean, Europan, nazionalismoa sortzen da. Bi prozesu desberdinen bitartez garatu zen:

• Mugimendu Nazionalizatzaileak

  Estatua osatzen ez zuten herrien independentziarako borroka. Bi mota bereizten dira:

  • Sakabanatzailea: Errumania, Grezia, Bulgaria, Belgika.
  • Bateratzailea: Italia eta Alemania.

• Estatuen Politika Nazionalizatzaileak

  Dagoeneko estatuak ziren herrialdeek bultzatutako politikak.

AEBko Sezesio Gerra (1861-1865)

Estatu Batuetako Konstituzioak estatu bakoitzaren menpe uzten zuen esklabotza ezeztatzea. Iparraldeko eta mendebaldeko estatuek ezeztatzea erabaki zuten arren, hegoaldean ez zen hori gertatu. Horregatik, XIX. mendean estatu abolizionisten eta estatu esklabisten arteko liskarra areagotu egin zen....

Liberalismoa: Antzinako Erregimenaren amaiera

Liberalismoak Antzinako Erregimenaren amaiera ekarriko zuen prozesu iraultzaile bat bultzatu zuen, eta, azkenean, sistema politiko liberala ezarri zen.

Liberalismoaren joerak: Moderatua eta Erradikala

Liberalismoan bi joera nagusi bereizi ziren:

• Liberalismo moderatua

  Erregearen irudiari, armadari eta erlijio ofizialari eustearen aldekoa zen. Estatuari egonkortasuna eman nahi zitzaion, nahiz eta erakunde horiek guztiak Konstituzioaren esparruaren mende gelditu behar ziren. Errege-erreginek ahalmena izango zuten zuzeneko zenbait izendapen egiteko (senatariak izendatzeko, adibidez), eta ordezkariak aukeratzeko sistema sufragio zentsitarioa izango zen.

• Liberalismo erradikala

  Errege-erreginen irudia kendu nahi

Industriaren Antolaketa Berria

XIX. mendearen amaieran, ekoizpena serie-fabrikazioa errazteko antolatu zen, produktibitatea handitzeko, behar den denbora murrizteko eta fabrikazio-kostuak jaisteko. Lan egiteko modu berri horri Taylorismo esaten zaio. Era horretako ekoizpenean katean egiten da lana; produkzio-prozesua zeregin oso espezifikotan banatzen da, zehaztasun handiko makinak erabilita.

Mugimendu Sozialak

Langileak oso baldintza txarretan bizi ziren: lan asko zegoen eta ez zegoen higienerik.

Lehen Langileen Elkarteak

Industrializazioaren hastapenean, makinismoari aurre egitea izan zen langileen lehen erreakzioa, soldata baxuen eta langabeziaren igoeraren eragile jotzen baitzuten. Protesta moduan, langileek makinak txikitu eta hainbat fabrikari...

Karlistaldiak: Euskal Herriko gerra zibilak XIX. mendean

1. Ondorengotza arazoa: Borroka hasiera

Fernando VII.a hiru emazte izan zituen, baina seme gabe hil zen. Laugarren emaztearekin, Maria Kristinarekin, alabak izan zituen. Berresarpen Pragmatikoa egin zen, Lege Salikoa alde batera utziz (emakumeek boterea hartzeko aukera emanez). 1830ean, alabak jaio zen: Isabel II.a. Karlistak, bere programa arriskuan ikusita, erradikalago bihurtu ziren. Absolutistak liberalen aurka eta alderantziz zeuden. Fernando VII.a gaixo zegoen, eta La Granjan berresarpen pragmatikoa deuseztatu nahi izan zuten (La Granjaren gertaera). Baina Fernando sendatu eta bere erabakia mantendu zuen: bere alaba oinordeko izendatu zuen. 1833ko irailaren 29an hil zen Fernando...

Antzinako Erregimenaren Ezaugarriak eta Absolutismoa Europan

Estamentuzko gizartearen jarraipena bi funtsezko ezaugarri zituen:

• Inmobilismo bertikala: Herri xeheko kideak ezin ziren mailaz igo.
• Pribilegioak egotea: Pribilegiatuentzako zerga-salbuespenak eta beren lurraldeen gaineko jaun eskubideak.

Europan Absolutismoaren Jarraipena

XVIII. mendearen hasieran, absolutismoa Europako herrialde gehienetako politika-sistema zen.

Monarkak botere guztia zuen: legedia, epaileak izendatzea eta gobernu-erabakiak ere bere esku zeuden.

Absolutismoa Frantzian sortu zen XVII. mendean, Luis XIV.aren erregealdian. Bossueten ideietan oinarritu zen: monarka lege eta erakunde guztien gainetik zegoen.

Ekonomian, merkantilismoa zen oinarria, Jean Colbertek garatua. Hiru...