Karlistaldiak: Euskal Herriko gerra zibilak XIX. mendean

Karlistaldiak: Euskal Herriko gerra zibilak XIX. mendean

1. Ondorengotza arazoa: Borroka hasiera

Fernando VII.a hiru emazte izan zituen, baina seme gabe hil zen. Laugarren emaztearekin, Maria Kristinarekin, alabak izan zituen. Berresarpen Pragmatikoa egin zen, Lege Salikoa alde batera utziz (emakumeek boterea hartzeko aukera emanez). 1830ean, alabak jaio zen: Isabel II.a. Karlistak, bere programa arriskuan ikusita, erradikalago bihurtu ziren. Absolutistak liberalen aurka eta alderantziz zeuden. Fernando VII.a gaixo zegoen, eta La Granjan berresarpen pragmatikoa deuseztatu nahi izan zuten (La Granjaren gertaera). Baina Fernando sendatu eta bere erabakia mantendu zuen: bere alaba oinordeko izendatu zuen. 1833ko irailaren 29an hil zen Fernando VII.a. Isabel II.a bi urtekoa zen, eta erregina bihurtu zen, bere ama Maria Kristina erregeorde zelarik. Gerra Karlistak Isabel II.aren aurka hasi zen.

2. Karlistaldien ezaugarriak eta ideologia

Karlistak absolutismo monarkikoa, foruen defentsa, lurraren jabetza tradizionala eta erlijio integrismoa defendatzen zituzten. Nekazari asko, behe noblezia, klero kontserbadorea eta eskulangileak erakarri zituzten. Liberal klase ilustratuek, burgesiak eta proletario berriek, aldiz, erregeordea babesten zuten. Gobernua konstituzionala, estatu osorako legeria bakarra eta Eliza Katolikoaren kontrolik gabeko gizarte zibila nahi zuten.

3. Abranteseko manifestua eta lehen karlistaldia

Fernando VII.a hil zenean, absolutistek bere anaia Karlos errege izendatzea nahi zuten. Lege Salikoa aipatuz, Karlosek koroa eskatu zuen (Abranteseko Manifestua), eta lehen Karlistaldia hasi zen. Maria Kristina ez zen liberalen aldekoa, eta Martinez de la Rosa liberalak Errege Estatutua ezarri zuen, gutun aitortu baten emaitza zen konstituzioa. Errege Estatutuaren ezaugarriak: autoritarioa eta askatasunaren tartekoa, bi ganberako gorteak (goi ganbera, pertsona ospetsuen estamentua; behe ganbera, produktoreen estamentua). Subiranotasuna gorte eta erregearen esku zegoen.

4. Bergarako besarkada: Bakearen bila

Maroto jenerala, Estatu Nagusiaren burua, Esparterorekin bake elkarrizketak abiatu zituen, errege karlista, nafarrak eta arabarrak aurka egon arren. 1839ko abuztuaren 31n, Bergarako Hitzarmenaren oinarriak ezarri zituzten.

5. Hirugarren Karlistaldia (1872-1876)

1839an galtzaile izan arren, karlismoak bere helburuei eutsi zien, jarraitzaile asko baitzituen Euskadin. Hasieran, Karlos VII.ak politika bideari eutsi zion, baina Armaden Sasoiaren krisia eta errepublika aldarrikapena zirela eta, bide militarrei itzuli ziren. 1872ko abenduan hirugarren karlistaldia hasi zen. Lehenik, karlistak garaile izan ziren, baina hiri handiek karlismoaren aurka egin zuten, eta horiek gabe, ezinezkoa zen herrialde osoa menperatzea. Lizarra konkistatu ondoren, erregeari bere 20.000 jarraitzaileekin Frantziara erbesteratu behar izan zen.

6. Foruen deuseztapena: Gerraren ondorioak

Gerraren amaierak mendeetan indarrean egondako foru-sistema bertan behera utzi zuen. 1876ko uztailaren 21eko legearen bidez: nahitaezko soldadutza, gobernadore zibilak, kode zibila eta penala aplikatu, kontzertu ekonomikoaren sistema sortu. Urtebete geroago, Batzar Nagusiak desegin eta Probintzia Diputazioak sortu zituzten.