Errestaurazioaren Krisia Espainian: Alfontso XIII.aren Erregealdia eta Primo de Riveraren Diktadura

Errestaurazioaren Krisia Espainian (1898-1923)

90eko hamarkadan, krisi politiko, ekonomiko eta sozial gogorrak hasi ziren Espainian, eta azken kolonien galerak (Kuba, Filipinak eta Puerto Rico) Errestaurazioaren krisia piztu zuen. Estatu Batuek Kuba eta Filipinetako independentziaren aldeko gatazka armatuan parte hartu zuten, eta 1898an, Espainiak errendizioa sinatu behar izan zuen Parisko Bake Hitzarmenaren bidez. Horrela, bere azken koloniak Estatu Batuen eskuetan utzi zituen.

Honek ondorio latzak ekarri zituen: kolonietako merkataritza galtzeak Ogasunaren krisia eta prezioen gorakada eragin zituen. Gainera, gogo kritiko bat agertu zen, berrikuntza politiko, ekonomiko eta ideologiko berriak eskatzen zituena. Testuinguru honetan, Erregenerazionismoa izeneko mugimendu ideologikoa nabarmendu zen, 98ko belaunaldia izeneko idazle eta artista plastikoen taldearekin batera.

Alfontso XIII.aren Erregealdiaren Hasiera eta Errestaurazio Sistemaren Gainbehera (1902-1923)

1902an, Alfontso XIII.aren erregealdia hasi zenean, haren erregealdiak 98ko krisiaren ondorio zuzenak jasan behar izan zituen, eta horrek, Errestaurazioko sistemaren gainbehera ekarri zuen. Hainbat faktorek eragin zuten gainbehera hau:

• Txandakatze sistemaren krisia.
• Langileen mugimenduaren eta nazionalismoaren indartzea.
• Marokoko Gerra (1909-1926).

Gertaera Garrantzitsuak

Errestaurazioaren sistemaren gainbeheran, hainbat gertaera garrantzitsu izan ziren:

• Bartzelonako Aste Tragikoa (1909): Marokoko gerraren kontrako matxinadak Katalunian, bereziki Bartzelonan, hainbat hildako eragin zituzten.
• 1917ko krisia: Hiru protesta mota izan ziren: militarrena, parlamentariena eta langileen greba orokorra. Konstituzioaren erreforma eta bizitza publikoa eraberritzea eskatzen zuten.
• Annualeko hondamendia (1921): 8.000 espainiar soldadu baino gehiago hil ziren Marokoko Gerran.

Primo de Riveraren Diktadura (1923-1930)

1917ko krisiaz geroztik, ezegonkortasun sozial eta politikoa nabarmen areagotu zen. Lehen Mundu Gerraren ostean, krisi ekonomiko orokorra jasan zen, eta Sobietar Iraultzak itxaropen handiak piztu zituen mundu osoko mugimendu iraultzaileen artean. Krisiari irtenbide bat emateko, hainbat kontzentrazio-gobernu eratu ziren, baina ez zuten arazoei konponbiderik eman.

Azkenean, Annualeko hondamendiak erregimenaren gainbehera azkartu zuen. 1923an, Primo de Riverak Bartzelonan estatu-kolpea eman eta diktadura ezarri zuen, Errestaurazioari amaiera emanez.