Primo de Riveraren diktadura: Estatu-kolpetik amaierara
Primo de Riveraren estatu-kolpea
1923an, Primo de Riverak estatu-kolpea eman zuen gobernu konstituzionalaren aurka. Kolpeak ia ez zuen oposiziorik jaso. Hainbat enpresa-sektorek babestu zuten, hala nola euskal eta Bartzelonako burgesiak. Iritzi publikoak ere begi onez ikusi zuen. Primok adierazi zuen Espainiako arazoak (kazikismoa, politika zaharra...) konponduko zituela.
Direktorio Militarra
Lehen fase honetan, gerra-egoera deklaratu zen bi urtez. Honako neurri hauek hartu ziren:
- 1876ko Konstituzioa indargabetu zen.
- Gorteak desegin ziren.
- Prentsa zentsuratu zen.
- Administrazioaren erreforma abiatu zen kazikismoa desagerrarazteko.
Hala ere, 1924ko Udal Estatutuek beste kazikismo mota bat eratu zuten. Katalunian, 1925eko Estatu Probintzialarekin Mankomunitatea desagertu zen eta nazionalismo separatista areagotu zen. Euskal nazionalismoa zatituta geratu zen; erradikalenak diktaduraren aurka agertu ziren. Marokoko gerrari dagokionez, Frantziarekin batera ofentsiba militar bat burutu zen.
Direktorio Zibila
Bigarren fasean, gobernu zibila ezarri zen. Erregimena joera korporatiboko diktadura autoritarioetan oinarritu zen. Batasun Patriotikoa sortu zen, ideologia definitu gabeko alderdia, herritarren babesa lortzeko propaganda gisa erabilia. 1926an, Aholku Batzar Nazionala eratzeko deialdia egin zen administrazioko eta Batasun Patriotikoko ordezkariekin; haren funtzioa aholkuak ematea zen.
Politika ekonomikoaren bereizgarri nagusiak estatuaren interbentzionismoa eta nazionalismo ekonomikoa izan ziren, monopolio estatal handiak sortuz. Gizarte-gatazka gutxi egon zen diktadura bitartean, errepresioagatik eta lan-harremanen eredu berri batean oinarritutako lan-arloko legeak egin zirelako. Erakunde Korporatibo Nazionalaren funtsa lanbide bakoitzeko batzorde paritarioak ziren.
Diktaduraren amaiera
1926tik aurrera, diktadurak babesa galdu zuen eta oposizioa gogortu egin zen. Militarren laguntzaz, Sanjuanada izeneko pronuntziamendu militarra gertatu zen. Gatazka militarra mailaz igotzeko sistema kendu zuelako sortu zen; artilleriako ofizialak aurka agertu ziren eta artilleria-gorputza desegiteko dekretua berretsi zen.
1926an, Aliantza Errepublikanoa sortu zen, Azaña buru zela. Liberal izandakoek Eskuin Liberal Errepublikanoa sortu zuten, alternatiba errepublikano, katoliko eta kontserbadore gisa. Intelektualen, idazleen eta kazetarien oposizioa ere nabarmendu zen, eta 1929an Espainiako Federazio Unibertsitarioa (FUE) sortu zen.