Batxilergoa mailako Filosofia eta etika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Errealitatea (Ontologia)

Errealitatea azaltzeko orduan, Aristotelesen eta Platonen planteamenduak desberdinak dira. Platonek defendatu zuen mundu sentikorra ez dela benetako errealitatea. Aristotelesek, aldiz, errealitate substantziala eta errealitate akzidentala bereizi zituen.

Aristotelesek errealitate substantzialaren barnean sartzen ditu, alde batetik, inguratzen gaituen eta zentzumenez hautematen dugun errealitatea, lehen errealitatea edo lehen substantzia, eta bestetik, esentzia unibertsalak edo bigarren substantzia. Errealitate akzidentala da gauzaki zehatzetan bakarrik hauteman daitezkeen ezaugarriak: kantitatea, neurria, kolorea…

Izatez errealitatea den bakarra lehengo substantzia da, eta akzidenteak ez, ezen lehengo substantzian baino...

Platon (Gorputza eta Arima)

Platonen iritzian, gizakiak bi osagai ditu: arima eta gorputza. Arima jainkozkoa, betierekoa eta hilezina da. Platonen arabera, arimak hiru zati ditu, bakoitzak bere zeregina betetzen duena:

Arimaren Hiru Zatiak

• Zati arrazionala: Gizakiaren goi-mailako gaitasuna da. Buruan kokatzen da eta gurdigidariak ordezkatzen du. Gogamenaren funtzioak betetzen ditu, pentsamendua eta nahimena.
• Zati oldarkorra: Sentimenduetatik sortzen den gogoa bideratzen du, gaitzespena, mendekua, ausardia edo koldarkeria adibidez. Bihotzean datza eta zaldi zuria ordezkatzen du.
• Zati irritsua: Bizirik irauteko sena, otorduen plazera, mina eta bestelako nahierak ditu sentimendu. Soinean edo sabelean kokatzen da eta zaldi beltza da haren ordezkaria.

K.a. V. mendean jaiotako filosofo honek, izatearen teoriari garrantzi handia eman zion. Horretarako, benetako errealitatea eta zentzumenetatik jasotakoa alderatu eta azaldu zituen.

Teoriaren oinarriak

Teoria hori benetako ideiak (esentziak) atzeman eta ulertzean oinarritzen da. Horretarako, ideiak hierarkizatzen ditu, Ongia mailakatze horren punturik gorenean jarriz.

Gobernu filosofikoa

Platonen iritziz, ezagutza gorena lortzen duenak soilik gobernatu dezake hiri bat. Beraz, gobernari filosofoak hiritarren artetik egokiena izan behar du, botere-gose (handikeria) izan gabe.

Platonen ikuspegia emakume eta demokraziari buruz

Gainera, Platonek emakumeen alde egiten du, agintaritza politikoa eskuratu dezaketela esanez. Hala ere, bere sistema politikoan...

XX. Mendeko Pentsamoldearen Oinarriak

Ekarpen Iraultzaileak

XX. mendearen bigarren erdialdean, ekarpen iraultzaileek ordura arteko sineskeriak kolokan jarri zituzten. Gizakiak mendeetan sinetsitakoa aldatu egin zen.

Pentsalari Garrantzitsuenak

• Darwin: Naturaren garrantzia nabarmendu zuen, hautapen naturalak gizakiaren sorreran duen eragina azpimarratuz. Bere baieztapenek zirrara izugarria sortu zuten, askok ordura arteko pribilegioak ukatzen zirelako.
• Marx: Ekonomian oinarritutako interpretazioa egin zuen, interes ekonomikoen borroka historian zehar izan dela argudiatuz. Gainerako guztia, borroka hori estaltzeko tresna besterik ez zela esan zuen, erlijioa herriaren opioa dela adieraziz.
• Nietzsche: Kultura, tradizioa eta erlijioari kritika zorrotza

Kant: Askatasuna Erabilera Publikoan eta Pribatuan

Kantek dio, erabilera publikoan askeak izan gaitezkeela, edozein desadostasun izanez gero, publikoaren aurrean desadostasun hori arrazoitu ahal dugula. Aldiz, erabilera pribatuan, guztiz alderantzizkoa da. Gizakia ezin da askea izan, gauzak mugatuak ditu, hau da, goitik datozkion arauak bete egin behar ditu bai edo bai, bete ezean, ondorioak izango dituela badakielako.

Adibideak eta Aplikazioak

Apaiz batek, adibidez, elizak esaten duena bete behar du, eta berak badaki eliza batean neska eta mutil bat bakarrik ezkon daitezkeela, sexu desberdineko bi pertsona, elizak hori esaten duelako. Baina publikoan, apaiza horrekin desados badago, sexu bereko bi pertsona elizatik ezkontzeko aukera izateko proposamena...

Dualismo Antropologikoa

San Agustinek, Platonek bezala, gizakia arima hilezkor eta gorputz hilkorrez egina dagoela uste zuen. Arima gorputzaz baliatzen da eta bizitza ematen dio gorputzari. Gorputzak ezin dio gain hartu arimari. Arima bizitza-printzipioa da eta ezin daiteke hil.

Arimaren Sorrera: Bi Teoria

Arimaren sorrerari buruz bi teoria defendatu zituen Agustinek, baina ez zituen argi:

• Tradukzionismoa: Hasieran defendatu zuen. Honen arabera, arima pertsona bakoitzaren gurasoek sorturikoa da. Horrela, bekatua transmititu egiten da.
• Krezionismoa: Geroago defendatu zuen. Jainkoak banan-banan eta zuzenean gorputz bakoitzerako sortzen dituela arimak alegia.

Bekatua eta Salbazioa

Agustinentzat gizakia bekataria da eta bekaturako joera du, aukeramenaren...

Ezagutzaren Oinarriak: Iritzia, Sinesmena eta Jakintza

Filosofian, ezagutzaren izaera eta mugak aztertzen dira. Hiru kontzeptu nagusi bereizten dira:

Iritzia

Subjektuak egiazkotzat jotzen du, baina ez du erabateko ziurtasunik izaten. Bi ikuspegi mota daude: objektiboa eta subjektiboa.

• Ikuspegi objektiboa: Ez du besteek nahitaez onartzeko moduko justifikaziorik aurkitzen.
• Ikuspegi subjektiboa: Subjektua ez da ausartzen esandakoa ziurtzat jotzen.

Sinesmena

Subjektua erabat ziur egoten da pentsatzen duena egia dela, baina guztiek onartuko luketen justifikaziorik ez badu.

Jakintza

Oinarri subjektiboak eta objektiboak dituen iritzia.

Ezagutzaren Interesak

Ezagutzaren atzean dauden motibazioak eta helburuak aztertzen dituzten hainbat ikuspegi daude:

Kant-en

Sofistak

Atenasen demokraziaren ezarpenarekin lotu dezakegu. Demokraziak hiritarren parte-hartzea bultzatzen du. FORMAKUNTZA, honen arduradunak maisu sofistak izango ditugu. Sofista izatea aditasuna eta trebetasuna izatea da. Horrela, sofista izateak jakintsuaren sinonimoa zen; aurrerantzean, sasi-jakintsua izatearen zentzua izango du.

Zergatiak:

1. Sofistek arlo askotan jarrera eszeptikoak eta erlatibistak dituzte. Atenaseko tradizioen, erakunde politikoen eta legeen aurkakoa ikusten zen.
2. Herria hezitzea eta gobernatzea ulergaitza zen.
3. Emandako formakuntzarekin esandako lanpostuak ospe txarra zabalduko du.
4. Sofisten garaiko filosofo nagusiek eureganako ezezko iritzi publikoa azaleratuko dute.

Sofisten ideiak

Eszeptizismoa eta erlatibismoa

Eszeptikoa (ezinezkoa...

Arrazionalismoa

XVII.-XVIII. mendeetako korronte filosofikoa da, eta Descartes da aitzindaririk nabarmenena.

Arrazionalismoaren ezaugarriak:

• Konfiantza arrazoian. Ezagutza-iturri garrantzitsuena arrazoia da. Arrazoian, apriorizko jatorrizko ideiak daude.
• Ezagutza sentikorraren gutxiespena. Zentzumenek huts egitera bultzatzen gaituzte, eta ezagutza sentikorra ezin da unibertsala izan, ezinezkoa delako multzo bereko kasu guztiak esperimentatzea.
• Zientzia unibertsal eta beharrezkoaren nahitaezkotasuna. Zientziaren judizioek unibertsalak (baliagarriak) eta beharrezkoak (nahitaezkoak) izan behar dute. Horrelako ezaugarririk ez duen zientzia ezin daiteke baliozkoa izan.
• Munduaren arrazionaltasuna. Unibertsoko gertaera orok justifikazio bat du, kausa bat;

Descartes XVIII. mendeko arrazionalismoaren sortzailea izan zen. Berak, egia bilatzeko lehenengo egia fidagarri bat bilatu behar zela zioen, eta horretarako zalantza metodikoa erabili zuen, dena zalantzan jartzen zuen. Horrela, ondorio batera iritsi zen: zekien bakarra pentsatu egiten zuela zen, orduan bera existitzen zen: ''cogito ergo sum''. Gainera, Deskartesek hiru substantzia aurkitu zituen, autonomoak direnak: Lehenbizikoa res cogitans zen (pentsamendua dago), bigarrena res extensa (mundua materiala da), eta azkena res infinita (Jainkoaren existentziaren ideia). Lehenengo substantziatik abiatu zen berari buruzko ezagutzarekin hasteko, eta hortik beste biak deduzitu zituen.

Bestalde, Deskartesen arrazionalismoak arrazionalismoaren ezaugarri...