Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Zirkulazio Sistema

Odolaren Zirkulazio Sistema eta Sistema Kardiobaskularra

Zirkulazio sistemak hiru osagai nagusi ditu:

• Likido zirkulatzaile bat (odola).
• Ponpa bultzatzaile bat (bihotza).
• Hodi sare bat (arteriak, zainak eta kapilarrak).

Zirkulazio Sistemaren Funtzioak

• Substantzia elikagarriak garraiatzea digestio aparatutik gorputzeko ehun guztietara.
• Oxigenoa eramatea arnas aparatutik zeluletara, eta karbono dioxidoa zeluletatik arnas aparatura.
• Hondakinak biltzea eta iraitz organoetara garraiatzea, kanpora ditzaten.
• Organismoaren defentsan espezializatutako zelulak eta molekulak eramatea infektatutako ehunetara.
• Guruin endokrinoek sortutako hormonak ehunetara garraiatzea.
• Tenperatura erregulatzea.

Odola

Odol Plasma

Kolore horixkako likido bat da.

Plaketak

Hezur-...

Neuronaren Ekintza Potentziala

Estimulua neuronara heltzean, Na/K bonbak irekitzen ditu eta mintzaren despolarizazioa gertatzen da. Despolarizazio hori zuntzean zehar hedatzen da 0,5 ms-tik 2 ms-ra arteko denboran, Na bonbak Na neuronan sartzean. Bulkada pasatzean mintza bere hasierako potentzialera bueltatzen da, mintza berriro bere hasierako potentzialera (-70 mV) heldu arte. Despolarizatze-polarizatze momentu honetan, neuronak ezin du estimulurik jaso.

Sinapsian Neurotransmisoreen Askapena

Nerbio bulkada sinapsira heltzean, neurotransmisoreen besikulak mintz sinaptikorantz bideratzen ditu. Ondoren, neurotransmisorea exozitosi bidez sinapsira askatzen da. Espazio sinaptikoan askatzean, neurotransmisorea ondorengo neuronaren mintzera heltzean,...

Lamarck eta hartutako karaktereen herentzia

Lamarck-en teoria transformistaren oinarri nagusiak honako hauek dira:

• Ingurunearen garrantzia: Ingurune-baldintzen aldaketek organismoen aldaketa eragiten dute.
• Erabiltzearen eta ez erabiltzearen legea: Organismoa erabiltzen dugun neurrian, organo batzuk aldatu edo desagertu egin daitezke, organismoa eraldatuz. "Erabilerak baldintzatzen du forma, ez alderantziz."
• Hartutako karaktereen herentzia: Bizitzan zehar lortutako aldaketa abantailatsuak ondorengoei transmititzen zaizkie herentzia bidez.

Darwin eta Wallace: Hautespen Naturala

• Espezie guztiak beste espezie batzuetatik eratorriak dira; hau da, arbaso komun bat dute.
• Espezieak aldatu eta eboluzionatu egiten dute. Prozesu hau jarraitua, geldoa eta pixkanakakoa

Antigorputzak: Erantzun Humoralaren Arduradunak

• Erantzun humorala sortzen duten molekulak dira.
• Garrantzi handia dute erantzun immunitarioan, antigenoei berariaz lotu, blokeatu eta horien egitekoa geldiarazten dutelako.
• Glukoproteinak dira, zelula plasmatikoek sintetizatuak eta jariatuak.
• Egitura oso konplexua dute.
• Y itxurako morfologia dute.
• Lau kate proteikoz osatuta daude: bi astun (H) eta bi arin (L).
• Kateen arteko desberdintasuna tamaina eta pisu molekularra da.
• Kateak disulfuru-zubien bidez lotuta daude.
• Antigorputz guzti-guztiek gune egonkorrak eta gune aldakorrak dituzte.
• Gune egonkorretan, aminoazidoen sekuentziak berdinak dira.
• Gune aldakorretan 110 aminoazido desberdin daude antigorputz batetik bestera.
• Antigorputz bakoitzak bi gune aktibo

Biziaren jatorria eta biomolekulen sorrera

Gaur egungo izaki bizidunen molekula nagusiak honako hauek dira: gluzidoak, lipidoak, proteinak eta azido nukleikoak. Beraz, izaki bizidun bera izango da izaki bizidun guztien jatorria (jatorri komuna).

Lurraren historia eta fosilak

Lurraren historia aztertzeko, fosilen azterketa egiten da. Lurra duela 4.700 milioi urte sortzen hasi zen; fosil zaharrenek (bakterio antzekoak) 4.000 milioi urte dituzte.

Zelula baten oinarrizko baldintzak

Abiapuntu gisa, zelula bat eratu eta funtzionatzeko baldintza hauek bete behar ditu:

• Lipidoak eta proteinak: Mintzak eta organuluak eratzeko.
• Gluzidoak: Jardueretarako energia izateko.
• Azido nukleikoak: Informazioa gorde eta beste zeluletara pasatzeko.

Nola sortu ziren molekula

Giza Nutrizioa: Funtzioak eta Aparatuak

Nutrizio-funtzioaren bidez, pertsonok behar ditugun materia eta energia elikagaietatik lortzen ditugu.

Nutrizioan parte hartzen duten aparatuak

Nutrizio-funtzioan lau aparatu nagusik hartzen dute parte:

• Digestio-aparatua
• Arnas-aparatua
• Zirkulazio-aparatua
• Iraitz-aparatua

Digestio-aparatua

Digestio-aparatuaren anatomia

Digestio-aparatua honela dago osatuta: digestio-hodi deritzon hodi luze batez eta hodi horretara substantzia jakin batzuk jariatzen dituzten digestio-guruinez.

Digestio-hodia (10 metro)

Hodi horretan zehar igarotzen dira elikagaiak eta eraldatzen joaten dira.

Digestio-guruinak

Elikagaiak deskonposatzeko beharrezkoak diren zenbait substantzia jariatzen dituzten organoak dira.

(Oharra: Guruinak substantzia

Antolakuntza-mailak

Antolakuntza-mailak, sinpleenetik konplexuenera, hauek dira:

• Subatomikoa: Neutroia, elektroia, protoia.
• Atomoak: H, O, C, S...
• Molekulak: H₂O, CO₂...
• Zelulak: Eukariotoa eta prokariotoa (animali zelula eta landare zelula).
• Ehunak: Ehun epiteliala (larruazala).
• Organoak: Bihotza.
• Sistema: Gihar-sistema.
• Aparatuak: Zirkulazio-aparatua.
• Organismoa: Gizakia.

Zelula

Zelula bizitza duen unitaterik txikiena da. Zelula guztiek hiru egitura dituzte: mintz plasmatikoa, zitoplasma eta nukleoa. Gure zelulak eukariotoak dira, nukleoa eta organuluak dituztelako.

Organulu nagusiak

Hauek dira organulu nagusiak: mitokondrioak, erretikulu endoplasmatikoa, erribosomak, bakuoloak, lisosomak eta zentrosoma.

Ehunak

Egitura berdintsua duten eta funtzio bera betetzen...

Estomak eta funtzioa

Estomak bi zelula zaintzailez inguratutako irekidura txikiak dira. Bi zelula horiek, handaduraren aldaketen bitartez, estoma-zuloen eta ostioloen irekitzea eta ixtea kontrolatzen dute. Handadura handitzen denean (uraz betetzen direnean), zuloa irekiko da eta aldi berean ostioloa ere irekiko da. Zelulen handadura txikitzen denean, berriz, ixten dira. Landare gehienetan, estomak egunean zehar irekitzen dira (une horretan fotosintesia egiten delako) eta gauean itxi egiten dira.

Estomen mugimenduan eragina duten faktoreak

• Potasio-ioien kontzentrazioa
• Argi-kantitatea
• Karbono dioxidoaren kontzentrazioa
• Hormonen kontzentrazioa
• Tenperatura
• Hezetasun-maila

Lentizelak

Lentizelak: Zurtoinen (egurrezkoen) azaleko epidermisean dauden irekidura...

Genetikako Oinarrizko Kontzeptuak

Fenotipoa

Karaktere baten kanpoko itxurari deritzo.

Genotipoa

Geneen edo aleloen hornidurari deritzo.

Homozigotoa

Gene batekiko bi alelo berdinak dituena. Hau da, *arraza purua* esaten zaio.

Heterozigotoa

Gene batekiko bi alelo desberdinak dituena. Hau da, *hibridoa* esaten zaio. (Adibidez: Aa)

Dihibridoa

Bi karaktere desberdinetarako heterozigotoa. (Adibidez: AaBb)

Mendelen Herentzia Legeak

1. Uniformetasunaren Legea

Lege honetan, Mendelek bi banako gurutzatu zituen, hasieran kolorearen karaktereak zituena. Hazi horiak homozigoto gainartzailea du (*AA*), eta hazi berdeak homozigoto azpirakorra (*aa*). Nahastean (*Aa*) horia sortu zen.

Definizioa: Karaktere batean desberdinak diren bi linea puru gurutzatzen direnean, ondorengo...

Liseriketa-faseak

a) Murtxikapena eta listuztaketa

Listuak gluzidoei eragiten die (ptialina), gluzidoak almidoietatik maltosara eraldatuz. Elikagaiak ahoan sartzean, estimulu bat bidaltzen da listu-guruinek listu gehiago jaria dezaten.

b) Irensketa

Elikadura-bolua mihiaren bidez faringerantz bultzatzean, mugimendu erreflexu bat sortzen da eta epiglotiak laringearen sarrera itxi egiten du. Hestegorrian, mugimendu peristaltikoek ekintza mekanikoa egiten dute.

c) Urdaileko liseriketa

Elikagaiak irenstean, urdail-paretako guruinak urin gastrikoak jariatzen hasten dira. Urin gastrikoa honako hauek osatzen dute:

• HCl (azido klorhidrikoa).
• Pepsina: proteinak hidrolizatzeko.
• Errenina: kaseinogenoak kaseina bihurtzeko.
• Lipasa gastrikoak: gantzak gantz-azido eta