Batxilergoa mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Pertsonengan Eragina Duten Faktoreak

1. Faktore Biologikoak

• Adina eta zahartze prozesua
• Sexua
• Herentzia
• Haurdunaldia

2. Ingurumen Faktoreak

2.1. Giro Eraso Fisikoak

• Erradiazio ionizatzaileak
• Zaratak
• Tenperatura aldaketak

2.2. Giro Eraso Kimikoak

• Airearen kutsadura (industriak, arnas aparatuarentzat kaltegarria)
• Uraren kutsadura
• Elikagaien kutsadura

2.3. Giro Eraso Biologikoak

• Birusak, bakterioak, protozooak eta onddoak; hauek gaixotasun infekziosoak eragiten dituzte.

3. Faktore Pertsonalak

3.1. Gizarte Faktoreak

• Egoera sozioekonomikoa
• Kultura maila
• Bizi familiarra eta soziala
• Estresa

3.2. Portaera eta Bizi Ohiturak (Prebentzioa)

• Tabakoaren, alkoholaren eta drogen kontsumoa
• Elikadura ohiturak, dieta
• Jarduera fisikoa, kirola...
• Garbitasuna

4. Osasun Sistema Erabiltzeko

Fotosintesiaren Ilunpeko Fasea

Fotosintesiaren ilunpeko fasea kloroplastoetan gertatzen da, eta ez dago argiaren eraginpean. Calvinen zikloa deritzon bide metabolikoa ematen da. Argipeko fasean sortutako ATP eta NADPH molekulak CO2 erreduzitu eta glukosa sortzeko erabiltzen dira. Sortutako glukosa energia sortzeko eta zelula autotrofoek behar dituzten konposatu organikoak sintetizatzeko erabiltzen da.

Ugaltze Funtzioa: Zelula Zikloa

Zelula amak bere nukleoan daukan informazio genetiko guztia zelula kumeei transmititzen die.

Ziklo zelularra zelula batean gertatzen diren gertaera-multzoari deritzo, zatiketa eta bikoizketa (erreplikazioa) barne hartzen dituena. Ziklo zelularraren iraupena zelula motaren araberakoa da, eta bi fase nagusitan banatuta...

Darwinismoa (exogenikoa)

1858an, Galapagos uharteetara eta Hego Amerikara bidaiatu ondoren, Charles Darwinek (1809-1882) eta Alfred Russell Wallacek (1823-1913) eboluzioari buruzko beste teoria bat azaldu zuten Londresen. Bidaia hartan egindako behaketak oinarri hartuz sortu zuten teoria berria.

Bizirik irauteko borroka sortzen da espezieen artean, izaki bizidunak ugariagoak baitira baliabideak baino. Eta hautespen naturala da borroka horren ondorioa. Horrela, espezierik gogorrenek egiten dute beti aurrera, ingurunera moldatzeko gaitasunik handiena dutenek. Moldatzeko gai ez direnak hil egiten dira, eta gai direnen ezaugarriak, berriz, ondorengoengana igarotzen dira.

Lamarcken teoria baztertuta geratu zen. Baina Darwinek ez zuen eboluzioaren mekanismoa...

Adierazpen Genetikoaren Erregulazioa

Adierazpen genikoa erregulatzeko mekanismorik egon ezean, zelulek proteina kantitate handiak sortuko lituzkete etengabe. Proteinen sintesiaren erregulazioa transkripzioan edo itzulpenean egin daiteke. Ezagunena transkripzioan diharduen mekanismoa da, kontrol gehiena bertan egiten baita.

Prokariotoetan

Prokariotoetan, operioia ADN-aren egitura eta funtzio unitatea da. Operoi bat elkarrekin estu lotutako prozesu biokimikoetan inplikaturiko proteinak kodeatzen dituzten geneen multzoa da. Gene horiek guztiak bata bestetik hurbil daude kromosoman, erregulazioa modu koordinatuan egiteko.

Geneen erregulazioa bi motatakoa izan daiteke:

• Induzigarria: Geneen adierazpena blokeaturik dago, inguruan induzigarri izeneko molekula

Zer da Antibiotiko bat?

Antibiotikoak patogenoak diren germenak hiltzeko nahiz haien erreprodukzioa geldiarazteko gai diren substantzia kimikoak dira. Germen patogeno horien barnean bakterioak, onddoak edota bestelako parasitoak sar daitezke.

• Streptomyces taldeko mikroorganismoak antibiotikoak sortzen dituzte.
• Adibidez, penizilina sortzeko Penicillium chrysogenum erabiltzen da.

Bioteknologia eta Mikroorganismoen Erabilera Elikagaien Industrian

Zer da Bioteknologia?

Bioteknologia zientziaren eta ingeniaritzaren printzipioen aplikazioa da, balio diguna ondasunak eta zerbitzuak lortzeko, hainbat materia eragile biologikoen bidez aldatuz.

Mikroorganismoen Erabilera Elikagaietan

Mikroorganismoen erabilerari dagokionez, hartziduraren bidez hainbat elikadura-...

Fixismoa eta Eboluzionismoa: Kontzeptu Nagusiak

Zer garen eta norantz goazen jakiteko garrantzitsua da gure jatorria ezagutzea. Eboluzionismoa da kezka horren erantzun bat, eta hau eta fixismoa egon ziren aurrez aurre.

Fixismoa (Cuvier)

Fixismoa Cuvier (1769-1832) naturalistak proposatu zuen. Teoria horren arabera, espezieak independenteak dira eta sortu zirenetik bere horretan iraun dute, aldaketarik egin gabe. (Jatorria: Genesis, liburu sakratua).

Eboluzionismoa eta Transformismoa

Eboluzionismoaren arabera, unibertsoa eta bizi mota guztiak nolabaiteko garapenaren emaitza dira, eta espezie aniztasuna aldaketaren eta egokitzapenaren ondorioa. Eboluzionismoa XIX. mendean hedatu zen, baina teoria honen oinarriak XVIII. mendean hasi ziren finkatzen...

Bakterioen Ugalketa eta Bariabilitate Genetikoa

Ugalketari dagokionez, bakterioek ugalketa sexugabea dute, bipartizioaren bidezkoa.

Bipartizio prozesua

Bipartizioan, material genetikoa bikoiztu eta bi kromosometako bakoitza mintzaren barneko puntu batean lotuta gelditzen da. Behin hori eginda, mintza luzatu eta kromosomak banatzen dira. Zelularen tamaina aurrekoaren bikoitza denean, elkarren aurkako bi inbaginazio daude, kromosomak lotu arte. Horma sortu, bi zelula berriak banatu eta bizitza independentea egiten hasiko dira.

Bariabilitate Genetikoa Handitzeko Mekanismoak

Beste ugalketa mota batzuk konjugazioa, transdukzioa eta transformazioa dira, eta hauen bidez bariabilitate genetikoa handitzen da:

• Konjugazioa: Sexu-pilien bidezko kontaktu fisikoa

Epitelioko Ehunak: Babes Funtzioa

Epitelioko ehunek babes funtzioa dute. Forma lauak, kubikoak eta zilindrikoak izan ditzakete. Bi mota nagusi bereizten dira:

• Estaldura epitelioa
• Guruin epitelioa

Estaldura Epitelioa

Gorputzaren azala eta organoen barrunbeak osatzen dituzte. Motak:

• Laua
• Zilindrikoa
• Kubikoa

Geruza Anitzeko Epitelioa

• Laua: Azalean dago, eta goiko geruzek kornea osatzen dute, ahoan, baginan eta hestegorrian izan ezik.
• Kubikoa: Guruin-hodietan aurkitzen da.
• Zilindrikoa: Kanpoko partikulak birkanporatzeko funtzioa du.

Guruin Epitelioak

Substantziak jariatzen dituzte. Motak:

• Exokrinoa: Substantziak kanpora jariatzen dituzte, adibidez, listu-guruinak.
• Endokrinoa: Substantziak odolera isurtzen dituzte, adibidez, tiroidea.
• Mistoak: Bi funtzioak betetzen

Zitoeskeletoa

Zitoeskeletoa harizpi proteiko luze eta mehez osatutako sarea da, zitoplasman zehar hedatzen dena. Zelulari forma ematen dio, organuluen higidura eragiten du eta zatiketa zelularrean parte hartzen du. Hiru harizpi mota nagusi ditu:

1. Harizpi ertainak

Zuntzezko harizpi luzanga askorekin osaturik daude eta bitarteko diametroa dute; keratina da ugariena. Haien funtzio nagusia egiturazkoa da: zelulak luzatzean gertatzen diren tentsio mekanikoei eustea. Oso ugariak dira muskuluetan.

2. Aktinazko harizpiak edo mikroharizpiak

Zuntz mehe eta malguak dira, aktinaz osatuak. Gehienak mintz plasmatikoaren azpian kokatzen dira eta muskuluetan ugariak dira. Euskarri mekanikoa ematen dute, zelularen forma mantentzen dute eta higidura zelularra ahalbidetzen...