Batxilergoa mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Mitokondria eta Arnasketa Zelularra

Mitokondriaren prozesu metaboliko bereizgarria arnasketa zelularra da. Prozesu honek hiru etapa nagusi ditu:

1. Pirubatoaren Deskarboxilazio Oxidatiboa

   Erreakzio biokimikoen multzo bat da, matrize mitokondrialean kokatutako konplexu entzimatiko batek katalizatua. Deskarboxilazio oxidatiboa oxidazio-erreakzio bat da, non karboxilo talde bat molekula batetik ezabatzen den, azetilo talde bat osatuz eta karbono dioxidoa askatuz. Krebsen zikloaren aurreko etapa da, eta glukolisiaren ondorengoa, zelula aerobietan eta fakultatiboetan oxigenoa dagoenean.

2. Krebsen Zikloa (Azido Zitrikoaren Zikloa)

   Zelula eukariotoen mitokondrian zelula-arnasketaren zati gisa gauzatzen diren erreakzio kimikoen sekuentzia da.

3. Fosforilazio Oxidatiboa

Neurona motak funtzioaren arabera

Haien funtzioa kontuan hartzen badugu, neuronak mota hauetakoak izan daitezke:

• Neurona sentsorialak: informazioa hartzaileetatik jasotzen dute eta Nerbio Sistema Zentralera (NSZ) transmititzen dute.
• Neurona motorrak: Nerbio Sistema Zentraletik organo efektoreetara (muskuluak edo guruinak) seinalea transmititzeaz arduratzen dira.
• Interneuronak: neurona batzuk beste batzuekin lotzen dituzte.

Axoiak eta nerbio-zuntzak

Axoiak mielina-zorro batean bilduta egon daitezke edo ez. Axoi bakoitza, bere zorroa barne, nerbio-zuntz bat da, eta NSZan hedatzen diren ehun konektiboek bildutako hainbat nerbio-zuntzen multzoari faszikulu deitzen zaio. NSPn (Nerbio Sistema Periferikoan) hedatzen direnei, berriz, nerbio deitzen zaie....

Guruin Endokrinoek Jariatutako Hormonak

Tiroideak jariatzen dituen hormonak

• T3 eta T4: Organismoko ia ehun guztietan zelulen aktibitate metabolikoa bizkortzen dute.
• Kaltzitonina: Kaltzioa hezurretan jalkitzen laguntzen du eta odoleko kaltzio kontzentrazioa txikitzen du.

Paratiroideak jariatzen dituen hormona

• Paratiroideoa: Odoleko kaltzio kantitatea handitzen du, hezurretatik aska dadin estimulatuz.

Giltzurrun gaineko guruinek jariatzen dituzten hormonak

• Kortisola: Gantz eta proteinak degradatzea eta glukosa sintetizatzea eragiten du.
• Adrenalina: Nerbio sistema autonomoaren aktibitatea bizkortzen du, estresari aurre egiteko.

Pankreak jariatzen dituen hormonak

• Intsulina: Odoleko glukosa kantitatea txikitzen du, glukosa zeluletan sartzea eraginda. Zelulek

ADNren kopiak azkar sortzea (PCR)

Teknika honi esker ADN zatiak azkar azkar erreplikatzen dira, kantitate minimoetatik kantitate handietara lortuz denbora gutxian. Erreplikazio prozesu naturalean oinarritzen da, eta primer gisa jardungo duten oligonukleotidoak behar dira (sekuentzia ezagutu behar da). Erreplikazioa behin eta berriro errepikatzen da, ziklo bakoitzean ADN kantitatea bikoiztuz.

Prozesuaren gakoak

• ADN polimerasa: bakteria termofilo batetik lortutakoa, tenperatura altuetan egonkorra dena.
• Osagaiak: ADN-polimerasa, erreplikatu beharreko ADN zatiak, desoxierribonukleotido trifosfatoak eta primerak.

Fasen laburpena

1. Beroketa: sistema berotu egiten da, ADN harizpiak bereizteko.
2. Hoztean: primerak ADN harizpiekin lotzen dira eta ADN polimerasa

Genetikaren Oinarriak: Kontzeptuak eta Legeak

Genetikako Oinarrizko Terminologia

• Genea: DNAren zati espezifiko bat da, zelularen egitura eta funtzioak kontrolatzen dituen informazioa duena. Herentziaren unitate funtzionala da. Mendelek herentzia-faktore deitu zien.
• Kromosoma: DNA molekula luze batek eta horri lotutako proteinek (histonek, nagusiki) osatutako egitura da. Geneak kromosometan daude.
• Locus: Gene batek kromosoma batean duen kokapen zehatza da. Pluralean, loci.
• Kromosoma homologoak: Organismo diploideetan, tamaina, forma eta gene-kokapen berdinak dituen kromosoma parea da, bata amarengandik eta bestea aitarengandik heredatua. Meiosian elkartu eta birkonbinatzen dira.
• Aleloa: Gene baten aldaera desberdinetako bakoitza da. Locus berean kokatzen

Entzimak: Molekula Mota eta Funtzioa

Entzimak jarduera katalitikoa duten proteina-izaerako molekulak dira, katalizatzaile biologikoak dira. Katalizatutako erreakzioan espezifikotasun handia dute, eta bakoitzak molekula jakin batzuei baino ez die eragiten.

Zergatik dira entzimak oso espezifikoak?

Molekula jakin batzuei baino ez dietelako eragiten, hau da, substratu batzuei eta erreakzio kimiko batzuei. Horregatik, oso espezifikoak direla esaten da.

Koentzima bat

Holoentzimak proteina elkartuak dira, eta hauen zati ez-proteikoari kofaktoreak esaten zaio. Hauen barruan koentzimak daude; molekula organiko konplexuak dira eta osaeran bitamina bat agerian daukate askotan. Adibidez: Erriboflabina.

Aminoazidoak

Aminoazido baten egitura eta talde funtzional

MITOKONDRIOAK

Erreakzio kimikoak gertatzen dira zelulari beharrezko energia emateko. Itxura aldakorra du, eta kopurua zelularen beharraren araberakoa da: zenbat eta energia handiagoa behar, orduan eta mitokondrio gehiago.

ULTRAEGITURA

Mikroskopioz ikus daitezke: matrizea (barneko espazioa), mintz bikoitza eta mintzen arteko gunea.

OSAERA KIMIKOA

Mitokondrio Matrizea

• Mitokondrioko DNA molekulak bikoizten dira.
• Mitoerribosomak daude, erribosomak baino txikiagoak direnak.
• Kaltzio nahiz fosfato ioiak, ura eta entzima ugari ditu.

Barneko Mintza

Mintz plasmatikoak baino proteina gehiago ditu, eta mintzaren bitartez metabolitoak garraiatzeaz arduratzen diren proteinak ere baditu.

Kanpoko Mintza

Entzima-jarduera duten proteinak ditu. Barneko mintza, aldiz, oso...

Katabolismoa

Katabolismoa: Erreakzio kimikoen bidez, molekula konplexu eta erreduzituak (elektroi eta protoi irabaziak dituztenak) molekula bakunago eta oxidatuetara degradatzen dira. Eraldaketa horietan energia (E), elektroiak (e-) eta protoiak (p+) askatzen dira.

Zelula Arnasketa

Zelula arnasketa: Glukosa molekula baten erabateko oxidazioa da. Prozesu horretan, molekula hori eraldatu egiten da, O₂ molekulen presentzian, CO₂ eta H₂O motako hainbat molekula sortuz. Prozesuak 38 ATP molekula sintetizatzeko energia (E) askatzen du. Erredox prozesua da: glukosa molekula oxidatu egiten da CO₂ lortu arte, eta O₂ ur-molekulara erreduzitzen da. Bi etapak ez dira aldi berean gertatzen.

Zelula Arnasketaren Etapak

1. Zitoplasman glukolisia gertatzen da: 6 karbono

Mutazio genetikoen zergatiak

• Irakurketa-akatsak: DNAren erreplikazioan berez agertzen dira.
• DNAren ustekabeko lesioak: Nukleotido baten edo batzuen egituran gertatutako aldaketak dira. Berez agertzen dira, DNA erreplikatzen ari ez bada ere.
• Transposizioak: DNA zatien leku-aldaketa. Elementu genetiko molekularrei transposon esaten zaie. Berez aldatzen dute lekuz, mutazioa eraginez. Transposona zegoen eremuan delezio bat gertatzen da, eta txertatzen den eremuan, berriz, gehikuntza bat. Transposon bat gene baten barruan txertatuz gero, geneak bere funtzioa gal dezake. Beste aldetik, transposona berriz aldatzen bada lekuz, funtzioa berreskuratu daiteke.

DNAren konponketa mekanismoak

DNAren erreplikazioa oso zehatza da. Horretan laguntzen du Proben Zuzenketa...

Mikroorganismo Eukariotoak

Protistoen Erreinuko Mikroorganismoak

Protozooak

Zelula bakarreko eukarioto aerobioak dira, zelula-hormarik gabekoak. Heterotrofo fagotrofoak dira; badira saprofitoak eta parasitoak ere.

Lau Talde Nagusiak

• Zilioforoak: Zilioz estalita daude, eta ez dira patogenoak.
• Euglenozooak: Flageloa dute (adibidez, tse-tse euliaren eragilea).
• Amebozooak: Pseudopodoak dituzte lekuz aldatzeko.
• Esporozooak: Parasito mugiezinak dira.

Zelula Bakarreko Algak

Eukarioto aerobioak dira, zelulabakarrak edo zelulaniztunak izan daitezke, eta zelulosazko pareta dute. Autotrofo fotosintetizatzaileak dira.

Bi Talde Nagusiak

• Alga Berdeak: Fitoplanktonaren osagai nagusietako bat dira.
• Diatomeoak: Zelulabakarrak eta itsastarrak dira, fitoplanktona osatzen