Genetikaren Oinarriak: Kontzeptuak, Herentzia eta Mendelen Legeak

Genetikaren Oinarriak: Kontzeptuak eta Legeak

Genetikako Oinarrizko Terminologia

• Genea: DNAren zati espezifiko bat da, zelularen egitura eta funtzioak kontrolatzen dituen informazioa duena. Herentziaren unitate funtzionala da. Mendelek herentzia-faktore deitu zien.
• Kromosoma: DNA molekula luze batek eta horri lotutako proteinek (histonek, nagusiki) osatutako egitura da. Geneak kromosometan daude.
• Locus: Gene batek kromosoma batean duen kokapen zehatza da. Pluralean, loci.
• Kromosoma homologoak: Organismo diploideetan, tamaina, forma eta gene-kokapen berdinak dituen kromosoma parea da, bata amarengandik eta bestea aitarengandik heredatua. Meiosian elkartu eta birkonbinatzen dira.
• Aleloa: Gene baten aldaera desberdinetako bakoitza da. Locus berean kokatzen dira kromosoma homologoetan.
• Homozigotoa (edo arraza purua): Karaktere jakin baterako bi alelo berdinak dituen banakoa da (adibidez, AA edo aa).
• Heterozigotoa (edo hibridoa): Karaktere jakin baterako bi alelo desberdin dituen banakoa da (adibidez, Aa).
• Genotipoa: Organismo batek gurasoengandik heredatutako geneen multzo osoa da. Organismoko zelula guztietan berdina da.
• Fenotipoa: Organismo baten ezaugarri behagarrien multzoa da, hau da, genotipoaren kanpoko adierazpena. Genotipoaren eta ingurunearen arteko elkarrekintzaren emaitza da.
• Karakterea: Genetikoki transmititzen den edozein ezaugarri biologiko.
• Alelo gainartzailea: Banako heterozigotikoetan adierazten den aleloa da. Letra larriz irudikatu ohi da (adibidez, A).
• Alelo azpirakorra: Banako homozigotikoetan soilik adierazten den aleloa da. Letra xehez irudikatu ohi da (adibidez, a).
• Kariotipoa: Zelula edo organismo baten kromosoma-multzoaren irudikapen ordenatua da.

Herentzia Aztertzeko Ereduak

Proba-gurutzaketa

Fenotipo gainartzailea duen baina genotipo ezezaguna duen banako bat banako homozigoto azpirakor batekin gurutzatzean datza. Ondorengoen fenotipoen arabera, jatorrizko banakoaren genotipoa zehazten da.

Tarteko herentzia

Heterozigotoaren fenotipoa bi alelo homozigotoen fenotipoen arteko nahasketa bat da. Adibidez, lore gorriak (AA) eta zuriak (aa) gurutzatzean lore arrosak (Aa) sortzea, gau-lorean gertatzen den bezala.

Kodominantzia

Bi aleloak batera eta osorik adierazten dira fenotipoan, nahastu gabe. Adibide argia gizakien AB odol-taldea da, non A eta B aleloak aldi berean agertzen diren.

Sexuari Lotutako Gaixotasun Genetikoak

Daltonismoa

Koloreak bereizteko zailtasuna eragiten duen gaixotasun genetikoa da, batez ere gorriaren eta berdearen artean.

Hemofilia

Odola behar bezala ez gatzatzea eragiten duen gaixotasun genetikoa da. Ondorioz, zauri txikiek ere odoljario handiak sor ditzakete.

Mendelen Legeak

• Mendelen Lehen Legea: Uniformetasunaren Legea. Bi arraza puru (homozigoto) desberdin gurutzatzean, lehen belaunaldiko ondorengo guztiak (hibridoak) berdinak dira fenotipoz eta genotipoz.
• Mendelen Bigarren Legea: Aleloen Bereizketaren Legea. Lehen belaunaldiko hibridoak gurutzatzean, aleloak bereizi eta modu independentean konbinatzen dira bigarren belaunaldian, 3:1 proportzio fenotipikoa sortuz.
• Mendelen Hirugarren Legea: Karaktereen Herentzia Independentearen Legea. Bi karaktere edo gehiago batera aztertzean, bakoitzaren aleloak modu independentean heredatzen dira, 9:3:3:1 proportzio fenotipikoa sortuz.