Batxilergoa mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Giza zelulen egitura

Giza zelula guztiak eukariotoak dira; guzti-guztiek dituzte hiru egitura nagusi hauek:

• Mintz plasmatikoa

  Zelula inguratzen duen mintz mehea da. Babesa emateaz gain, mantenugaien sarrera eta hondakin-substantzien irteera erregulatzen ditu.

• Zitoplasma

  Ur-disoluzioa da. Substantzia ugari dauzka disolbatuta, baita zitoeskeletoa osatzen duten proteina-zuntzak ere. Barruan zelula-organuluak daude:

  • Erribosomak
  • Mitokondrioak
  • Erretikulu endoplasmatikoa
  • Golgiren aparatua
  • Bakuoloak
  • Lisosomak eta abar.

• Nukleoa

  Egitura esferikoa da eta osagai hauek ditu:

  • Mintz nuklearra

    Zitoplasma eta nukleoaren barrualdea lotzen dituzte.

  • Nukleoplasma

    Nukleoaren barruan dagoen ur-disoluzioa da.

  • Kromatina

    Zelularen funtzioak kontrolatzen dituen material genetikoari dagokio.

Iraizketan parte hartzen duten prozesuak

Odolak iraitz-sistemarekin kontaktuan jartzean, sistemak substantzia erabilgarriak bereizi eta hondakinak hartuko ditu kanpora botatzeko. Iraizketan hiru prozesu nagusi daude:

• Iragazketa: Glomerulutik Bowmanen kapsulara, zelula-geruza bakarreko gainazalean zehar, odoleko substantzia gehienak iragazten dira; mintza zeharkatu gabe pisu molekular handiko proteinak eta zelulak geratuko dira soilik. Iragazi ondoko likidoari lehen gernua esaten zaio, eta plasmaren antzeko konposizioa du.
• Birxurgapena: Lehen gernuan dauden substantzietatik, organismoak baliagarri zaizkionak aukeratzen ditu; prozesu hau hodian zehar gertatzen da. Uraren birxurgapena, adibidez, Henleren lakioan ematen da.
• Jariaketa: Hodi iraizleetako

Zelulen Erantzunak eta Bizidunen Sailkapen Biologikoa

Zelulen Erantzun Funtzioa

Erlazio-funtzioa ingurunearen baldintzak sumatu eta kasu bakoitzaren bizirauteko erantzun egokiak asmatzea da. Horretarako, zelulek sentikortasuna izan behar dute estimuluekiko.

• Argiarekiko sentikorrak diren zelulek argia hartzen espezializaturik dauden organuluak dituzte.
• Substantzia kimiko batzuen aurrean sentikorrak badira, mintz plasmatikoaren kanpoaldean kokatutako proteinek erreakzionatu egingo dute.

Zelulak estimuluen aurrean dituen erreakzioak dira.

Taktismoa: Zelulen Mugimendu Orientatua

Taktismoa zelula estimuluaren iturrira hurbiltzen denean (taktismo positiboa) edo urruntzen denean (taktismo negatiboa) gertatzen da.

Zelula Barneko Mugimenduak

Zelula barnean,...

Ingurumenaren Dinamika eta Oinarrizko Kontzeptuak

1. Biosfera eta Ekosistemak: Definizioak

• Biosfera: Lurreko izaki bizidun guztiek osatzen duten sistema da, ekosistema guztiak biltzen dituena.
• Ekosistema: Ingurune jakin batean bizi diren izaki bizidunek eta osatzen duten sistema biologikoa da. Osagai fisikoei faktore abiotiko deritze, eta osagai bizidunei faktore biotiko. Hiru osagai motaz eratua dago:
  • Biozenosia: Bizi diren izaki bizidunak.
  • Biotopoa: Ingurune fisikoa.
  • Harremanak: Organismo bizidunen artean eta horien eta ingurunearen artean.
• Habitata: Organismoak bizi eta garatzen diren eremu fisikoa.
• Nitxo ekologikoa: Espezie batek habitat baten barruan betetzen duen funtzioa da.
• Tolerantzia-mugak: Espezie bakoitzak zona optimo bat du, non hobekien

Trofismo Motak

Fotoautotrofoak

Molekula organikoak sintetizatzeko, CO₂-a erabiltzen dute karbono-iturri gisa, argia energia-iturri gisa eta substantzia ez-organikoak (H₂O edo H₂S) elektroi-iturri gisa. Landareek, algek eta zenbait bakteriok osatzen dute multzo hau.

Heterotrofoak

Konposatu organikoak erabiltzen dituzte karbono- eta elektroi-iturri gisa. Animaliak, protozooak, onddoak eta bakterio gehienak dira multzo honetakoak.

Bide Anaboliko Nagusiak

Glukoneogenesia

Glukosa sintetizatzeko bide anabolikoa da, bi pirubato abiapuntu direla. Sintesiaren parte bat mitokondrioaren matrizean gertatzen da, eta gainerakoa zitoplasman. Lau ATP-ko energia-gastua du. Gizakietan, gibelean gertatzen da batez ere, bertan glukogenoa eratzeko (glukosaz osatutako...

Metabolismoa eta Arnasketa Zelularra

1. Organismo heterotrofek... C
2. Arnasketa zelularra adierazten du... C
3. Glukosaren katabolismoaren... B
4. Glukolisian, zenbat... A
5. Arnasketa zelularraren ondorioz... D
6. Glukolisiaren ondorioz... 2 ATP
7. Hartzidura anaerobikoa... B
8. Hurrengo prozesuetako... C

Mitosiaren Faseak Lotzea

• a) Kromosomek gehieneko kondentsazioa: Metafasea
• b) Nukleoloa eratzen da: Telofasea
• c) Plaka ekuatoriala eratu: Metafasea
• d) Kromatida bikiak bereizi: Anafasea
• e) Gaineztadura nuklearra desagertu: Profasea
• f) Zitosinesia gertatzen da: Anafasea-Telofasea

Meiosiaren Faseak Lotzea

• a) Kromosoma homologo pareak bereizi: Anafase I
• b) Kromosomak, homologorik gabe: Metafase II
• c) Homologoak parekatu: Profase I
• d) Kromatida bikiak bereizi: Anafase II
• e) Homologo parea

Odol-hodiak: Zirkulazio-sistemaren oinarria

Odol-zirkulazio-sistemak odola gorputz osoan zehar garraiatzen du, oxigenoa, mantenugaiak eta hormonak ehunetara eramanez, eta hondakinak kanporatuz. Prozesu honetan funtsezkoak dira odol-hodi mota desberdinak:

Arteriak

Oxigeno askoko odola bihotzetik gorputzeko ehunetara eramaten duten odol-hodiak dira. Horma lodi eta elastikoak dituzte, bihotzaren ponpaketa-presioari eusteko.

Arteriolak

Arterien adar txikiagoak dira. Kapilarretara doan odol-fluxua erregulatzen dute, muskulua uzkurtuz eta erlaxatuz, odol-presioa eta odol-banaketa kontrolatuz.

Kapilarrak

Odolaren eta ehunen artean gasak, mantenugaiak eta hondakinak trukatzeko hodi mikroskopikoak dira. Horma oso meheak dituzte, substantzien trukea errazteko....

Meiosia: Zelula Zatiketa Berezia

Meiosia, zelula zatiketa mota berezi bat da, zelula eukariotoetan bakarrik gertatzen dena. Zatiketa honetan, zelula diploideetatik (meiozitoetatik) zelula kume haploideak sortzen dira, eta horiek gametoak edo esporak eratuko dituzte. Meiosiak bi zatiketa nuklear ditu. Hauek dira meiosiaren faseak:

Meiosiaren I. Zatiketa

1. Profase I

Etapa luzeena da, zenbait hilabete, baita urteak ere, iraun dezake. Bi gertaera garrantzitsu gertatzen dira fase honetan: gaingurutzaketa eta birkonbinazio genetikoa. Bost etapa daude profasearen barruan:

• Leptotenoa: Bikoiztutako kromosomak kondentsatzen hasten dira eta homologoak hurbildu egiten dira.
• Zigotenoa: Sinapsia hasten da, hau da, kromosoma homologoak parekatu egiten dira. Pareketa

DNA Erreplikazioa

Haste-fasea

• Lehenengo abiapuntu deritzon nukleotido-sekuentzia batek haste-seinale gisa jokatzen du.
• Helikasak (entzima) DNAren bi harizpien arteko hidrogeno zubiak apurtzen ditu, harizpiak bananduz.
• Topoisomerasak (entzima) tentsioak konpontzen dituzte, harizpiak ebakiz eta elkartuz.
• Proteina egonkortzaileek bi harizpiak bananduta mantentzen dituzte.
• Harizpiek erreplikazioko urkila eratzen dute, eta erreplikazioko burbuila sortzen da.

Luzatze-fasea

Harizpi gidaria (Jarraitua)

• Primasak (entzima) 10 nukleotidoko RNA zati txikiak (hasleak) jartzen ditu DNA harizpian.
• DNA Polimerasa III-k (entzima) hasle horietatik abiatuta DNA harizpi berria sortzen du (5’→3’ noranzkoan).
• Harizpi hau jarraitua denez, harizpi gidaria deritzo.

Harizpi

Meiosia — I. zatiketa

I. profasea

Profasearen hasiera eta helburua: Profasean kromosomak kondentsatzen hasten dira eta elkargurutzamenduak (bir-konbinazioak) gertatzen dira; azkenik, zentrosomak poloetara joaten dira eta ardatz akromatikoa eratzen hasten da.

Leptotenoa

Leptotenoan, DNA bikoiztuta dago, eta kromosoma bakoitza bere kopiarekin lotuta agertzen da zentromerotik; kromosoma bakoitzak, berez, bi kromatida izango ditu, kromatida ahizpak direlarik.

Zigotenoa

Zigotenoan kromosoma homologoak —bakoitzak bi kromatidekin— parekatu eta luzera guztian zehar elkartzen dira; honi sinapsia deritzo, eta lotura konplexu sinaptonemikoei esker (egitura proteikoak) bermatzen da. Eratzen diren egiturak bivalenteak edo tetradak dira.

Pakitenoa

Pakitenoan,...