Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Esteban Urkiaga

Poesia: bide barrijak, arrats beran. Prosa: ipuinak. Kazetaritza: artikulu asko idatzi. Euskal Literatura: teorizatu nola izan behar zuen, grezia zaharra, ahozko tradizioa, europako korronte zaharrak (sinbolismoa). Euskalkia: mendebaldeko euskalkia. Morfosintaxia: sintaxi konplikatua, trinkoa izateko joera ez lizardik bezainbeste. Lexikoa: konplikatua, fonetika atsegin zuelako erabili hitz arraroak, aliterazioak gustoko. Baliabideak: sinestesia, elipsiak, aliterazioak. Metrika: ahapaldiak sortzen zituen.

Jon Mirande

Ideologia: nazionalista abertzalea, euskaltzalea. Oso probokatzailea. Euskal kultura maite. Paganoa zela zioen. Gerra hotzean kapitalismo eta komunismoaren aurka. Mito zeltiarretan oinarritu gizarte ideala. Prosa: ipuinak:...

Dialektologia eta Euskalkiak

Hizkuntza bat banatzen den era nagusietako bakoitzari dialektoa deritzo, eta horiek ikertzen dituen zientzia dialektologia da. Zientzia hau XIX. mendean sortu zen.

Dialektologiaren Arloak

Dialektologiak hainbat arlo aztertzen ditu:

• Fonetiko-fonologikoak
• Morfosintaktikoak
• Lexikoak

Isoglosak: Dialektoen Mugak

Isoglosak marra gainean luzatzen diren lerro idealak dira. Isoglosa horien bildumak dialektoaren nondik norakoa zehazten du. Zenbat eta isoglosa-marra gehiago pilatu gune batean, orduan eta errazagoa da dialektoen arteko aldea bereiztea; zenbaitetan, zaila da muga bereiztea.

Euskalki Literarioak

Euskarak hainbat euskalki literario ditu:

• Lapurtera
• Zuberera
• Gipuzkera (erdialdekoa)
• Bizkaiera (mendebaldekoa)

Dialektologiaren Aintzindariak

Luis

Herri Literatura eta Euskara

Herri literaturari dagokionez, jakina da euskaraz ez zirela auzoko hizkuntzetan adina liburu argitaratu.

Sabino Arana: Euskara Garbiaren Bultzatzailea

Sabino Arana eragile ideologiko nagusia izan zen. Haren lanek eragin handia izan zuten, "euskara garbia" defendatzen baitzuen.

Euskalki Literarioak

Literatura idatzia eman duten euskalkiak dira:

Lapurtera

Idazle Garrantzitsuak

• Joannes Etxebarri Ziburukoa
• Esteban Materre
• Axular

Ezaugarri Nagusiak

• Euskara batua ez bada ere, bokal-alternantziak daude (adibidez: ei, oi, eo).
• H fonema hasperenduna da, ahoskatu egiten da.
• Kontsonante hasperendunak erabiltzen dira: ph, th, kh.
• Deklinabidean, nora-norat eta norekin-norekila formak erabiltzen dira.
• Geroaldia adierazteko marka ez da -ko/-go,

Joanes Etxeberri Sarakoa: Bizitza eta Obra

XVIII. mendeko idazle lapurtarra izan zen Joanes Etxeberri Sarakoa. Medikuntza karrera burutu zuen Frantziako unibertsitateren batean. Saran ekin zion sendagile lanari, baina gerora Hego Euskal Herrira etorri zen, Azkoitian aritu zitzaigun. Gizon kultua genuen Etxeberri eta oso euskaltzalea. Irakurriak zituen aurreko gizaldiko euskal idazleen lanak. Axular buruzagi eta aitzindaritzat zeukan, eta haren lanari jarraipena eman nahi zion.

Etxeberriren Idazlan Nagusiak

Etxeberrik euskararen inguruan gauzatu zituen bere idazlan guztiak:

• 1. Lau-urdiri gomendizko karta edo gutuna: Ordurako gauzatuak zituen liburuak argitaratu ahal izateko, laguntasuna eskatu zion Lapurdiko Biltzarrari. Inprimaturiko liburuska

Etxeberri Sarakoa: XVII. mendean amaieran jaio zen. Tolosako unibertsitatean ikasi zuen, medikua izan zen, Euskal Herriko lehen idazle apaiza ez zena. Lau lan ditu baina bakarrik bat aurkitu da: "Manuscrito".
Etxebarri Ziburukoa: XVII. mendean bere poesia euskaraz eta latinez idatzi zituen. 1627. urtean publikatu zuen bere lehen liburu, poesi erlijiosoak idatzi zituen, egunerokoarena eta hiztegia idatzi zuen. Manual debotionezkoa 1627an argitaratu zen eta berrargitaratu zen 1679an. Bi idatzi ditu: "Katolizismo doktrina" eta "Otoitza". 1631ean novelak eta kanta espiritualak idatzi zituen, eta ere Jesusen bizitza eta santuei buruzko kapituluak. 1636an elizan erabiltzeko liburu bat argitaratu zuen.
Sarako Eskola: Axular: XVII. mendeko euskal literaturaren...

XIX. Mendea: Erromantizismoa Euskal Herrian

XIX. mendea garai arazotsua izan zen: gerrak, Industria Iraultza, populazioaren migrazioak eta abar gertatu ziren. Horren ondorioz:

• Abertzaletasun-mugimendu indartsua sortu zen.
• Erromantizismoa zabaldu zen.
• Euskararen aldeko joera indarberritu zen, Frantziako erasoei aurre egiteko.

Literaturaren Pizkundea

Literaturaren pizkundea gertatu zen: antzerki modernoa, Lore Jokoak eta euskal eleberria sortu ziren. Euskal Herrian eta Amerikan hainbat aldizkari sortu ziren, hala nola: Euskaldun Ona, Argia, Euzkadi...

Antzerkia XIX. Mendean

Antzerkia eleberritu egin zen. Soroa, Uranga, Artola, Altzaga eta beste egile batzuk ekarri zuten berritasuna:

• Zarzuela eta opera ugari idatzi ziren.
• Gaiak eta egiturak berriztu ziren,

Euskarazko Prosa Klasikoa

Euskarazko prosa klasikoaren ezaugarriak. Lehen euskal testigintza utilitarioak prosazkoak dira. Prosa literarioa artzain eleberri batekin hazi zen.

Prosa Klasikoaren Aintzindariak eta Idazleak

Jon Perez Larrazagaren prosa landua eta erlijiokoa zen.

Prosaren bi aintzindari nagusiak Leizarraga eta Axular izan ziren. Leizarragak Biblia itzuli zuen eta Axularrek prosa bikaina sortu zuen.

XIX. mendean generoak garatu ziren: eleberria, ipuin-bildumak, kazetaritza...

Joanes Etxeberri

Saran bizi zen, eta gero Azkoitian; han hil zen 1749an. Medikua zen. Obra gehienak euskaraz idatzi zituen.

Bizenta Mogel

1782ko urtarrilaren 6an jaio zen Azkoitian. 1854an hil zen Abandon. Umezurtz geratu zen.

• Euskaraz, latinez eta gaztelaniaz idatzi