Noiz jaio zen Xabier Lizardi?

Xabier Lizardi 1896an jaio zen Zarautzen, eta 1933an hil zen. Tolosan bizi izan zen.

Nola hil zen Lauaxeta?

Lauaxeta Gernikan atxilotu eta Gasteizen fusilatu zuten Gerra Zibilean.

Zein da Orixeren lan nagusia?

Euskaldunak poema liburu erraldoia da, 1936an burututa eta 1950ean kaleratua.

Xabier Lizardi, Lauaxeta eta Orixe: euskal idazle nagusiak eta Olerkarien Belaunaldia

Laburpena

Dokumentuak euskal literaturaren hiru idazle nagusiak aztertzen ditu: Xabier Lizardi, Lauaxeta eta Orixe, eta haien garaiko Olerkarien Belaunaldia mugimendu literarioa. Bakoitzaren bizitza, lanak, gaiak eta hizkera laburbiltzen ditu. Ikasleak idazle bakoitzaren ezaugarri nagusiak eta mugimenduaren testuingurua ulertuko ditu.

Funtsezko puntuak

Xabier Lizardi (1896-1933): Zarautzen jaioa, Tolosan bizi izan zen; euskara berreskuratu zuen eta gai nagusiak euskara eta euskal kultura izan ziren.
Lauaxeta (1905-1937): Laukizen jaioa; Euzkadi egunkariko euskal orrian lan egin zuen eta Gerra Zibilean Gasteizen fusilatu zuten.
Lauaxetaren liburuak: Bide Barrijak (1931) eta Arrats Beran, hil ondoren argitaratua.
Orixe (1888-1961): Oreindainen jaioa; exilioan egon zen eta Euzko-Gogoa aldizkarian parte hartu zuen.
Orixeren lan nagusia Euskaldunak poema liburu erraldoia da, 1936an idatzia eta 1950ean argitaratua.
Olerkarien Belaunaldia: Aitzol buru zen euskaltzaleen elkarte batekoa; Olerti Egunak antolatu zituzten, poesia minoritariotik herritarragora joanez.

Frogatu zeure burua

Euskal literaturaren historian garrantzi handia izan duten hiru idazle nagusi eta haien garaiko mugimendu literarioa aztertuko ditugu jarraian: Lizardi, Lauaxeta eta Orixe, baita Olerkarien Belaunaldia ere.

Xabier Lizardi (1896-1933)

Zarautzen jaioa, Tolosan bizi izan zen. Legegizona eta Tolosako lantegi bateko gerentea izan zen. Euskara ia galduta zuen, baina berreskuratu egin zuen. Hainbat aldizkaritan lan egin zuen, euskaraz zein gaztelaniaz. Bere gai nagusiak euskara eta euskal kultura izan ziren.

Kazetari lanak: Hainbat artikulu idatzi zituen.
Antzerkia: Antzerkian ere aritu zen.
Poesia: Poesia jorratu zuen batez ere.
- Hil aurretik: Biotz-begietan (poesia liburua).
- Hil ondoren: Umezurtz Olerkia.
Natura: Izadia sarritan agertzen da bere bertsoetan.
Egoera afektiboa: Beste poemetan maitasuna, adiskidetasuna eta heriotza bezalako gaiak landu zituen.
- Batzuetan baikor eta itxaropentsua zen.
- Beste batzuetan, triste eta kezkatia.
Herria eta hizkuntza: Askotan aipatu zituen bere lanetan.

Esteban Urkiaga, Lauaxeta (1905-1937)

Laukizen (Bizkaia) jaioa, Durangon eta Loiolan jesuitekin ikasi zuen. Bilbora joan zen, eta Orixerekin batera Euzkadi egunkariko euskal orrian lan egin zuen, sail arduradun gisa. Gerra Zibilean Bizkaiko frontean parte hartu zuen. Gernikan atxilotu eta Gasteizen fusilatu zuten.

Idazle emankorra: Asko idatzi zuen, ia egunero egunkarirako prosazko lantxo bat idazten zuen.
Poema bildumak:
- Bide Barrijak (1931).
- Arrats Beran (Gasteizko kartzelan idatzitako bertso ugari, hil ondoren argitaratuak).
Poesiaren helburua:
1. Euskal baratzean landu gabeko lur berriak urratu nahi izan zituen, nahiz eta bere liburua ez zen erraz ulertzen.
2. Gerra garaiko kezkak eta amets politikoak kanporatzen saiatu zen, Euskal Herriari buruzko mezuak herriak uler zitzan.
Hizkuntza: Hizkuntza garbiazaleegia zen, erderakadarik gabea.
Erreferentzia: Euskal kantari asko bere poemetaz baliatu dira.

Nikolas Ormaetxea, Orixe (1888-1961)

Oreindainen (Gipuzkoa) jaioa, Nafarroan bizi izan zen. 17 urterekin nekazari giroan bizi izan zen. Jesuitekin ikasi zuen, baina arazo batzuengatik ez zen apaiztu. Bilbon, Euskaltzaindian eta Euzkadi egunkarian lan egin zuen. 1931tik 1936ra jaioterrira itzuli zen.

Gerra Zibila eta exilioa:
- Gerran atxilotu eta preso egon zen.
- Iparraldera ihes egin zuen.
- Amerikan egon zen Hego Euskal Herrira itzuli baino lehen, eta Euzko-Gogoa aldizkarian parte hartu zuen.
Prosazko lan ugari:
- Santa Kruz apaiza.
- Quiton arrebarekin.
- Jainkoaren bila.
Itzulpenak: Hainbat itzulpen ere egin zituen.
Lan nagusia: 1950ean kaleratu zuen, 1936an burututa zuen Euskaldunak poema liburu erraldoia.
Lan erlijiosoak: Liburuetan eta aldizkarietan sakabanatuta dauden lan erlijiosoak ere idatzi zituen.
Idazle eztabaidatua: Pertsona eta idazle eztabaidatua izan zen. Liskarrak izan zituen Aitzolekin; Aitzolek poema nazional bat egiteko agindu zion, baina Orixeri gustatu ez zitzaionez, baztertu egin zuen.
Hizkera: Maisutzat hartua izan zen hizkera aldetik. Bere obrak hainbat euskalkitan idatzi zituen.
Gaiak: Poema nazionalak eta baserri munduko poemak sortu zituen.

Olerkarien Belaunaldia

Euskaltzaleen elkarte bat izan zen, Aitzol buru zela. Aitzolek Olerti Egunak eratu zituen, jai eta lehiaketak antolatuz. Poeta talde honi Olerkarien Belaunaldia deitu zitzaion.

Poesiaren ezaugarriak:
- Hasieran, poesia minoritarioa, hautatua eta zail samarra landu zuten.
- Geroago, eredu errazago eta herritarragoen bila saiatu ziren.
Homogeneotasuna eta aniztasuna: Talde homogeneoa izan zen berrikuntzan bat etorri arren, pentsakeraz zein idazkeraz alde nabariak zituzten.