Zein da NOR-NORI aditzen ezaugarria?

Ekintza nork (nori) jasotzen duen adierazten da. Adibidez: 'Niri zait' eta 'Hari zaio'.

Zertarako erabiltzen da ahalera aditza?

Ekintza bat egiteko gaitasuna edo aukera adierazteko erabiltzen da, adibidez 'ahal naiz' edo 'dezaket'.

Euskal aditzak: NOR-NORK, NOR-NORI, NOR-NORI-NORK, baldintza eta ahalera

Q: Zer da NOR-NORK aditz bat?

NOR-NORK aditzetan subjektuak (nork) ekintza burutzen du objektu zuzen baten gainean (nor). Adibidez: 'Zuk ni nauzu'.

Laburpena

Dokumentu honek euskal aditz-sistemaren oinarrizko kontzeptuak azaltzen ditu: NOR-NORK, NOR-NORI eta NOR-NORI-NORK aditzak, baldintza-perpausak eta ahalera adierazten duen aditza. Adibide ugari ematen dira pertsona ezberdinetarako. Ikasleak aditz-motak bereizten eta adibideekin praktikatzen ikasiko du.

Funtsezko puntuak

NOR-NORK aditzetan subjektuak (nork) ekintza egiten du objektu zuzen baten (nor) gainean.
NOR-NORI aditzetan ekintza nork (nori) jasotzen du, adibidez 'niri zait' edo 'zuri zaizu'.
NOR-NORI-NORK aditzetan subjektua (nork), objektu zuzena (nor) eta zeharkako objektua (nori) agertzen dira.
Baldintza-perpausek 'izan' eta 'ukan' aditz laguntzaileak erabiltzen dituzte, bi zati dituztenak: baldintza eta ondorioa.
Ahalera adierazteko 'ahal izan' aditza erabiltzen da, eta pertsonaren arabera aldatzen da ('ahal naiz', 'ahal dut').

Frogatu zeure burua

Euskarazko Aditzak: Azalpen Erraza eta Adibideak

Euskarazko aditz-sistemak ulertzea zaila izan daiteke hasieran, baina oinarrizko kontzeptuak ikasiz gero, askoz errazagoa egingo zaizu. Atal honetan, aditz-mota nagusiak eta haien erabilerak aztertuko ditugu, adibide argiekin.

NOR-NORK Aditzak

NOR-NORK aditzetan, subjektuak (nork) ekintza burutzen du objektu zuzen baten gainean (nor). Hona hemen adibide batzuk, pertsona ezberdinetan:

Zuk ni nauzu.
Nik zu zaitut.
Zuk gu gaituzu.
Nik zuek zaituztet.
Hark ni nau.
Hark zu zaitu.
Hark gu gaitu.
Hark zuek zaituzte.
Zuek ni nauzue.
Guk zu zaitugu.
Zuek gu gaituzue.
Guk zuek zaituztegu.
Haiek ni naute.
Haiek zu zaituzte.
Haiek gu gaituzte.
Haiek zuek zaituztete.

NOR-NORI Aditzak

NOR-NORI aditzetan, ekintza nork jasotzen duen adierazten da (nori). Adibidez:

Niri zait / zaizkit (singularra / plurala) - Niri zitzaidan / zitzaizkidan (lehenaldia)
Zuri zaizu / zaizkizu - Zuri zitzaizun / zitzaizkizun
Hari zaio / zaizkio - Hari zitzaion / zitzaizkion
Guri zaigu / zaizkigu - Guri zitzaigun / zitzaizkigun
Zuei zaizue / zaizkizue - Zuei zitzaizuen / zitzaizkizuen
Haiei zaie / zaizkie - Haiei zitzaien / zitzaizkien

NOR-NORI-NORK Aditzak

NOR-NORI-NORK aditzetan, hiru elementu ditugu: subjektua (nork), objektu zuzena (nor) eta zeharkako objektua (nori). Aditzaren barruan, elementu hauek markatuta agertzen dira. Adibidez, "DI(ZKI)" erroa erabiliz (aditzaren arabera aldatzen da erroa):

Egitura:

NOR (aditza)
NORI (nori dagokion)
NORK (subjektua)

Adibide orokorrak (ez dira esaldi osoak, aditzaren egitura baizik):

    T
    ZU
O   -
DI(ZKI)
    GU
    ZUE
    E   TE

Baldintza

Baldintzazko perpausak adierazteko erabiltzen da. Bi zati nagusi ditu: baldintza bera (izan aditz laguntzailearekin askotan) eta ondorioa.

Baldintza (izan aditzarekin)

Nintzen = Banintz
Zinen = Bazina
Zen = Balitz
Ginen = Bagina
Zineten = Bazinate
Ziren = Balira

Ondorioa (izan aditzarekin)

Nintzateke
Zinateke
Litzateke
Ginateke
Zinatekete
Lirateke

Baldintza (ukan aditzarekin)

Nuen = Banu / Banitu
Zenuen = Bazenu / Bazenitu
Zuen = Balu / Balitu
Genuen = Bagenu / Bagenitu
Zenuten = Bazenute / Bazenituzte
Zuten = Balute / Balituzte

Ondorioa (ukan aditzarekin)

Nuke / Nituzke
Zenuke / Zenituzke
Luke / Lituzke
Genuke / Genituzke
Zenukete / Zenituzkete
Lukete / Lituzkete

Ahalera

Ahalera aditzak ekintza bat egiteko gaitasuna edo aukera adierazten du.

NOR (ahal izan)

Ahal naiz / naiteke
Ahal zara / zaitezke
Ahal da / daiteke
Ahal gara / gaiteke
Ahal zarete / zaitezkete
Ahal dira / daitezke

NOR-NORK (ahal izan)

Ahal dut / dezaket - ditzaket
Ahal duzu / dezakezu - ditzakezu
Ahal du / dezake - ditzake
Ahal dugu / dezakegu - ditzakegu
Ahal duzue / dezakezue - ditzakezue
Ahal dute / dezakete - ditzakete

Oharra: Adibide hauek aditz-denbora eta pertsona ezberdinetan alda daitezke. Hau oinarrizko gida bat da, eta euskarazko aditz-sistema askoz konplexuagoa da.