Euskal literaturaren historian garrantzi handia izan duten hiru idazle nagusi eta haien garaiko mugimendu literarioa aztertuko ditugu jarraian: Lizardi, Lauaxeta eta Orixe, baita Olerkarien Belaunaldia ere.

Xabier Lizardi (1896-1933)

Zarautzen jaioa, Tolosan bizi izan zen. Legegizona eta Tolosako lantegi bateko gerentea izan zen. Euskara ia galduta zuen, baina berreskuratu egin zuen. Hainbat aldizkaritan lan egin zuen, euskaraz zein gaztelaniaz. Bere gai nagusiak euskara eta euskal kultura izan ziren.

• Kazetari lanak: Hainbat artikulu idatzi zituen.
• Antzerkia: Antzerkian ere aritu zen.
• Poesia: Poesia jorratu zuen batez ere.
  • Hil aurretik: Biotz-begietan (poesia liburua).
  • Hil ondoren: Umezurtz Olerkia.
• Natura: Izadia sarritan agertzen da bere bertsoetan.

NOR-NORI Sistema

Oraina

Lehena

NOR-NORI-NORK Sistema

Oraina

Lehena

Nor kasua

Nor-Nork kasua

Nor-

Euskarazko Hiztegia eta Baliokideak

• adeitsu: respetuoso, afable

• afrotuan geratu: quedarse a la intemperie, donde sopla el viento

• akidura: cansancio, fatiga

• alderik alde: de parte a parte

• anizkoitz: múltiple

• apar: espuma

• artegatu: inquietarse, intranquilizarse

• ator: camisa

• azpil: abrevadero / fuente grande, bandeja

• bafada: bocanada de aire caliente

• baseliza: ermita

• begitandu: imaginarse

• behor: yegua

• belaki: esponja / tela de lona

• belus: terciopelo

• bidazti: caminante, viajero

• bikor (pikor): grano (harea-bikor: grano de arena)

• bilin-balanka: tambaleándose

• bozkario: júbilo, alegría

• danbor: tambor

• dizdizka: brillando

• egurastu: ventilarse

• ei: según parece, por lo visto

• elbarritu: quedarse lisiado

• enegarrenez: por enésima vez

• erditu: partirse, desgarrarse / parir

• erlu:

Munduko Literatura eta Kulturaren Galdetegia

• 21. Josép Condó Sambeat al da aranera hizkuntza literario gisa erabili zuen lehen idazlea? Bai
• 22. Guernicako arbola al da Jose Maria Iparragirreren lan ezagunena? Bai
• 23. Miguel Labordeta, Ildefonso Manuel Gil eta Manuel Pinillos al dira XX. mendeko poesia aragoneseko hiru egile ezagunenak? Bai
• 24. Rosendo Tellok Apología simbólica del jardín del siglo XXI idatzi al zuen poesia aragonesean? Bai
• 25. Ua ròsa polida, Es aninòs, Es Aranesi Josép Condó Sambeaten hiru olerki-lan al dira? Bai
• 26. Haizeaz bestaldetik, Putzu, Exkixu euskal narratibakoak diren Txillardegiren lan nabarmenak al dira? Bai
• 27. Bonaventura Carles Aribau al da Oda a la Pàtria lanaren egilea (literatura katalana)? Bai
• 28. Antonio

Testuinguru Soziopolitikoa eta Literatura (1939 - 1970)

1939tik aurreko aldaketa politikoek Generalitatea, Estatutua, alderdi politikoak eta katalanaren debekua ezeztatu zituzten. Kataluniar literatura gutxiengoarena izatera eta bideragarritasunik gabe egotera kondinatuta geratu zen.

Ondoren, euskarazko (katalanezko) eleberria poliki-poliki agertu zen berriro, lehenik erbestean eta gero Katalunian. Egoera politikoak azaltzen du zergatik 60ko hamarkadan argitaratutako narratibak errealitatea ez tratatzea erabaki zuen eta mitoen bidez egitea (Jordi Sarsanedaserako Mites). Perucho eta Calders bezalako beste egile batzuek literatura fantastikoaren alde egin zuten. Beste joera bat Rodoreda eta eleberri psikologikoak ordezkatu zuten.

1959an, kataluniar...

Barrokoa: Mugimendu Antitetikoa

Pizkundearen aurkako mugimendua izan zen. Honako hauek jarri zituen agerian: heriotzaren kontzientzia, bizitzaren laburtasuna, jarrera ezkorra eta desengainatua, elementu kontrajarriak, artificio formal eta kontzeptuala, eta kontrastea zein exagerazioa.

Barrok Europarra

Espainiar azentu fuertea izan zuen pinturan (Velázquez) eta idazleetan (Lope de Vega).

Barroku Katalana

Gaztelaniaren eraginpeko aldi batean garatu zen. Garai hartako egile handiek katalanaren erabilera gaztelaniarekin tartekatzen zuten. Beste idazle batzuen gaineko eraginak eragin nabaria izan zuen genero guztietako hiztegian eta sintaxian, baita aldi horretako egile adierazgarrietan ere, hala nola Francesc Vicent Garcia edo Francesc Fontanella.

Francesc

Kataluniar Literatura 20-30ko Hamarkadetan

Bi korronte handi nabarmendu ziren 20ko eta 30eko hamarkadako kataluniar poesian: poesia postsimbolista eta poesia avantguardista. Hala ere, panorama literarioan nagusi izan zen lerroa postsimbolismoarena izan zen.

La poesia postsimbolista

Sinbolismoaren zuzeneko ondorengoa da, baina haren planteamenduak erradikalizatuta. "Poesia pura" deritzona lantzen dute, errealitate quotidianetik guztiz independentea den poesia. Poesia hermetikoa, exigentzia handikoa eta sofistikatua da.

• Hizkuntza: Elkarketa eta elaborazio intelektual zorrotz baten mende jartzen da.
• Poetaren irudia: Gainerako gizakietatik isolatuta, bere bolizko dorrean itxita bizi den pertsonaiarena da.
• Egile nabarmenak: Carles Riba, Joaquim Folguera,