Euskal literaturaren eta kulturaren denbora-lerroa: XIX-XX. mendeak

Laburpena

Dokumentu honek euskal kulturaren mugarriak biltzen ditu XIX. mendetik XX. mendera arte: euskalkien sailkapenak, Euskaltzaindiaren sorrera, kultura-mugimenduak eta antzerkia, bertsolaritza, prosa, poesia eta saiakera egile garrantzitsuenak. Ikasleak egile eta lan nagusiak ezagutuko ditu, garai bakoitzean nola garatu zen kultura euskaraz ulertzeko.

Funtsezko puntuak

1863an Louis Lucien Bonapartek euskalkien lehen sailkapena egin zuen (8 euskalki).
1919an Euskaltzaindia sortu zen.
1965ean Ez Dok Amairu taldea sortu zen, kultura-mugimendu abangoardista.
Bizenta Mogel euskaraz liburu bat argitaratu zuen lehen emakumea izan zen.
Lujanbio “Txirrita” eskola zaharreko bertsolari nagusia izan zen; Maialen Lujanbio lehen emakume txapelduna da.
Bernardo Atxagaren Obabakoak lanak euskal literaturaren mugak hautsi zituen.

Frogatu zeure burua

Denbora-lerroa: Euskal Kulturaren Mugarriak

XIX. Mendea eta Hasierak

Bizenta Mogel: Ipuin onac (Esoporen alegiak euskaraz eta prosaz). Liburu bat euskaraz argitaratu duen lehen emakumea.
Louis Lucien Bonaparte (1863): Euskalkien lehenengo sailkapena (8 euskalki).

XX. Mendearen Hasiera eta Mugimenduak

1919: Euskaltzaindiaren sorrera.
1965: Ez Dok Amairu taldearen sorrera. Euskal Herriko kultura-mugimendu abangoardista; modernitatea eta garai berria ekarri zituen. Partaideak kantariak, idazleak eta artistak izan ziren.

XX. Mendeko Antzerkigile Aipagarriak

Toribio Altzaga: Euskal Iztundea antzerki-eskolako zuzendaria eta antzerkigilea.
Katalina Eleizegi: Garbiñe lanaren egilea.
Mª Dolores Agirre: 1953tik aurrera, diktadurak ezarritako etenaren ondoren, antzerkigintza piztu zuen.
Gabriel Aresti eta Bernardo Atxaga.

XX. Mendeko Bertsolari Aipagarriak

Jose Manuel Lujanbio “Txirrita”: Eskola zaharreko bertsolaria (parrandazalea, pikaroa, eskola gabea).
Balendin Enbeita: Bertsolari eskolen sortzailea.
Andoni Egaña: Belaunaldi zaharraren eta gazteen arteko zubia. Euskal Herriko bertsolari txapelduna lau aldiz.
Maialen Lujanbio: Euskal Herriko bertsolari txapelduna birritan. Lehenengo emakume txapelduna.

XX. Mendeko Prosalari Aipagarriak

J.A. Loidi: Hamabost egun Urgainen (lehen polizia-eleberria).
Jon Mirande: Haur besoetako.
Arantxa Urretabizkaia: Zergatik panpox (emakumeak emakume gaiez idazten hasten dira).
Anjel Lertxundi: Zoaz infernura, laztana.
Bernardo Atxaga: Obabakoak (euskal literaturaren mugak hautsi zituen).

XX. Mendeko Olerkari Aipagarriak

Lauaxeta eta Lizardi: Herri berezia izateko beharra kulturaren eta poesiaren bidez lortuko zela aldarrikatu zuten. Herritarrentzat ulergaitz izan zen poesia sortu zuten.
Gabriel Aresti: Batuaren bultzatzailea. Harri eta herri.
Miren Agur Meabe: Azalaren kodea.

XX. Mendeko Saiakera-egile Aipagarriak

Jean Etxepare: Buruxkak eta Beribilez.
Salbatore Mitxelena: Unamuno eta Abendats.
Koldo Mitxelena: Asaba zaharraren baratza.
Joxe Azurmendi: Espainolak eta euskaldunak.
Gotzon Garate: Marxismoaren inguruko lan ugari.

Ohiko galderak

Noiz sortu zen Euskaltzaindia?

Testuaren arabera, Euskaltzaindia 1919an sortu zen.

Zein izan zen euskaraz liburu bat argitaratu zuen lehen emakumea?

Testuak Bizenta Mogel izendatzen du, Ipuin onac (Esoporen alegiak euskaraz eta prosaz) lanarekin.

Zein da Ez Dok Amairu taldearen garrantzia?

Euskal Herriko kultura-mugimendu abangoardista izan zen, modernitatea eta garai berria ekarri zituena.