Euskal Olerkia XIX. Mendean: Erromantizismoaren Eragina

Olerkiaren Definizioa eta Helburuak

Olerkia hizkuntzaren erabilera berezia da, edertasunaren bila dabilena. Helburuak hauek izan daitezke: hizkuntza beraren aldezpena, erlijioaren isuria, edo politikaren eragina. Arloak, berriz, gizakiak bizi dituen sentipen eta emozio guztiak dira, hala nola:

• Maitasuna
• Protesta
• Jainkoa
• Jolasa
• Lana
• Gertakari historikoak
• Mitologia
• Kritika
• Herria
• Euskara
• Abertzaletasuna

Herriaren historiak berak markatzen du garai bakoitzean zein diren jendearen sentipenak. Olerkiaren inguru jakin batean bizi gara, bai lekuari eta bai sasoiari dagokienez, eta koordenatu horiek baldintzatzen dute askotan haren emaitza.

Adibidez, XVI. mendeko elizgizonek egindako olerkietan, erlijiozko sentimenduak ziren nagusi. XIX. mendean, Foruak indarrez kendu izanak euskaldunen politikarekiko minberatasuna eta abertzaletasuna piztu zituen. XX. mendean, berriz, poesia soziala garatu zen, industrializazioak eragindako gatazken haritik. Olerkiaren adierazpenak, beraz, inguruan gertatzen denaren isla dira.

Marko Politiko-Kulturala

XIX. mendean bi kultura-mugimendu aipagarri izan ziren: Ilustrazioa eta Erromantizismoa. Erromantizismoa Europako erdialdean sortu zen, eta XIX. mendean zabaldu zen kultura- eta politika-mugimendu gisa. Schlegel izan zen aitzindarietako bat. Mugimendu honek neoklasikoek inposatu nahi zituzten arau zurrunen aurkako aldarria irudikatzen zuen.

Erromantizismoaren Ezaugarriak

Ilustratuek arrazoimenean jarritako konfiantza sendoa eten egiten da erromantizismoarekin. Erromantikoen ustez, ongizatea ez dago arrazoimenean eta jakintzan oinarrituta. Hauek dira erromantizismoaren ezaugarri nagusiak:

• Subjektibotasuna
• Irrazionaltasuna
• Sentimendua
• Intuizioa

Mundua ezagutzeko eredu aproposak ez dira ez geometrian ez matematiketan oinarritzen. Norbanakoa bere munduaren sortzailea da. Balio berriak sortzen dira:

• Ideala
• Urruti-mina
• Sinbolismoa

Sortzaileari erabateko autonomia aitortzen zaio. Herri eta hizkuntza minorizatuek berebiziko garrantzia hartzen dute. Artearen helburua artistak askatasunez lortzen duen edertasuna da. Benetako bizitza ez dago hemen, eta maitasuna heriotzarekin lotzen da sarritan.

Erromantikoen Ezaugarriak

• Subjektibotasuna eta nitasunaren obsesioa.
• Poetaren jarduna urrutiko leku eta aldietara egindako txangoa bihurtzen da.
• Iragan ideal batean bilatzen da inguruko errealitate prosaikora ihesbide bat.
• Paisaia eta eguraldia barne-egoerarekin bat datoz askotan.
• Neoklasizismoaren estetikaren aurka, arauak hausteko joera dago, generoak nahasiz.

Gaur egungo ezaugarriak ez dira erabat bat etortzen garai hartakoekin.

XIX. Mendeko Olerkiak

XIX. mendeko olerkiak mundu egonkor baten lekuko edo adierazle dira. Gizarte hierarkizatu tradizionalaren testigantza dakarte, ideologia-mailako desorekarik gabe. Elizaren eta kristau-fedearen itzala sumatzen da. Garai hartako gatazka politikoaren isla ere badira, Foruen galera eta euskararekiko ardura islatuz. Euskal berezitasuna nabarmentzen da: herririk zaharrena, hizkuntza ederrena. Baserri-munduko ikuspegia da nagusi, eta naturaren mistizismoa agertzen da, zuhaitza sinbolo gisa erabiliz. Bertsolarien ohiko moldeetan idazten dute, erdi-ahozkotasunaren abantailak baliatuz.