Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Lexikoa eta Esapideak

Maila Aditz Ondoak

Nahiko, oso, samar, guztiz eta gutxi

Amodiozko gutunik: maitasuneko eskutitza

Asasinatu: hil

Berri: albiste

Sorterreira: sorlekura

Nobiazgo: ezkoingai-aldia

Sujerentea: iradokitzailea

Arraroa: ezohikoa

Sorpresa: ustekabea

Liluratu: haurritu

Poesia: olerki

Promesa: agindu

Eternoaren: betierekoaren

Itxurazko: muduzko

Ona: goxoa

Goxoa: polita

Lanbroa: behe lainoa

Oroimena: gomuta

Arrunta: ohikoa

Oso ondo: ederki

Truke: gauza bat eman eta haren beste bat hartu

Auzolan: taldelan

Lehia: norgehiagoka

Burkide: laguna

Joputza: eskabotasuna

Premu: oinordekoa

Esapideak

Begiz jo: aukeratu

Begikoa izan: kuttuna izan

Begitan eduki: gorrotatu

Begietan eman: arreta ipini

Txillardegi

• Donostian 1929an jaioa, gipuzkoarra. Bere izen erreala Jose Luis Alvarez

Erromantizismoa Europan eta AEBetan

Ingalaterra

John Keats

Erromantizismo ingeleseko poetarik esentzialena izan zen. Haren poema estimatuenak sonetoak ziren, hala nola Odak, Urretxindor bati eta Udazkenari; azken hau, lirika modernoaren gailurra izan zen.

Frantzia

Victor Hugo

Genero literario guztiak landu zituen, eta nobelagile gisa arrakasta handia lortu zuen. Cromwell eta Hernani obrekin artegintzarako askatasuna aldarrikatu zuen. Odak eta Baladak eta Ekialdekoak irudi sekulakoz, fresko, koloretsu eta exotikoz kargaturik daude. Udazkeneko hostoak intimoagoa da, izadia, maitasuna eta heriotza kantatzen baititu.

Espainia

José de Espronceda

Byronen estiloa imitatu zuen, eta erromantizismo liberalaren ordezkari nagusi izan zen.

Gustavo Adolfo Bécquer

Lirikotasun...

Euskal Eleberri Modernoa

Euskal narratibak 1957an, José Luis Álvarez Enparantza (Txillardegi) idazleak Leturiaren egunkari ezkutua argitara ematearekin batera, bere aro modernoa estreinatzen du, eleberri modernoarena, alegia. Zer da eleberri modernoa?

Denboraren oraingotasun soilez gaindiko kontzeptua da. Prozesu hori eleberriaren forma aldatu duten aldagaietan oinarritu izan da; eta aldagai horiek guztiek eleberrigintza moderno askotarikoak eragin dituzte. Eleberri modernoaren ezaugarri nagusiak lau elementu hauek dira:

• 1. Subjektibitatea: munduaren ikuskera norberarena dela nabarmendu nahi delako;
• 2. Fragmentazioa: munduaren atxikipena nork berea duelako, eta, beraz, zatikatua delako ezinbestean;
• 3. Ironia: kritika egiteko era bat da, errealitatearen

Euskarazko Esaldi Praktikoak

Hona hemen euskarazko hainbat esaldi eredu, gramatika-egitura desberdinak erakusten dituztenak:

• A zer nolako bakea emango lukeen behin betiko isilduko balitz!
• Lanik ez egitekotan, geratu zaitez etxean.
• Esaten dutena esaten dutela, inoiz ez dut atzera egingo.
• Askotan nahi gabe min egiten diogu lagun hurkoari.
• Inoren laguntza behar izan balute, eskatuko zuten.
• Egoera hau aldatzekotan, beste agintari batzuk beharko genituzke.
• Agintzen digutena agintzen digutela, guk geureari eutsiko diogu.
• Izena ikastaro batean baino gehiagotan eman omen dezakegu.
• Horren tiropean egon ezin genuenez, Bilbora joan ginen kamioian sartuta.
• Eguraldi txarra egiten badu ere, badira egunero ibiltzera irteten direnak.
• Ikusi besterik ez dago merkatuan zenbat

1. Bokal-fenomenoak

1.1. Bokal-alternantziak edo txandakatzeak

Bokalen arteko txandakatzeak euskalki batzuetan gertatzen diren aldaketa fonologikoak dira:

1.1.1. e/a alternantzia

• Berdin > bardin (B)
• Beltz > baltz (B)
• Igerri > igarri (B)
• Piper > pipar (B)
• Elkar > alkar (B, G)
• Izerdi > isardi (B)

1.1.2. o/u alternantzia

• Gizon > gizun (L, BN eta Z)
• Iparraldeko euskalkietan: Ontsa > untsa (L, BN eta Z)
• Izorratu > izurratu (L, BN eta Z)

1.1.3. i/u alternantzia

• Ile > ule (B)
• (H)iri > uri (B)
• Iltze > ultze (B)

1.1.4. e/i alternantzia

• Etxea > itxea (G)
• (Latina) Hechura > itxura (EB)

1.1.5. i/e alternantzia

• Irten > erten (G)
• (Latina) Virtutem > bertute (EB)

1.2. Bokal-asimilazioak

Hiru silabako hitzetan gertatzen diren asimilazioak:...

Inprentaren Sorrera eta Bere Eragina Euskal Literaturan

XVI. mendea Pizkunde garaia izan zen. Inprentaren sorrerak erabat aldatu zuen ordura arteko egoera, liburuen zabalkundea erraztuz eta Europako hizkuntza askotan literaturaren hastapenak bultzatuz. Giro aproposa sortu zen literaturarako.

• 1456an, Gutembergek inprenta sortu zuen. Lehen liburua Biblia izan zen.
• Ordura arte, eskuizkribuak urriak eta garestiak ziren, eta latinez idazten ziren gehienbat, aberats eta intelektualen eskuetan zeudenak.
• Inprentaren sorrerarekin, liburuak ugaldu eta merkatu egin ziren, eta herri hizkuntzetara itzultzen hasi ziren.
• Inprenta erabakigarria izan zen Erdi Arotik Aro Modernorako urratsean.

Trentoko Kontzilioa (Erlijioan)

Trentoko Kontzilioa (1545-1563) Eliza Katolikoaren...

Etxahunen olerkari edo koblakari fama oso handia izan zen. Haren bertso-paper guztiak erre zituzten haren baina haren kanta asko ezagutzen ditugu, jendeak buruz ikasi, ahoz aho transmititu eta XX. mendearen azken aldean ikertzaileek bildu zituztelako.
Hiru multzotan bereizten da haren poesia:
1) Minaren poesia. Autobiografikoa da eta Etxahunek be barne-mina adierazten du: Ürxaphal bat, Mundian malerusik...
2) Gorrotoaren poesia. Etxahunek barneaurkako jarrera kontrajartzen ditu: Etxahunen bizitzaren
kantoria.
3) Ezkontzetan eta bat-batean kantatutakoak.
Iparragirre -->Euskal poetarik kantatuena da ziur asko
Abenturaz betetako bizimodua izan zuen Iparragirrek. Urretxun jaio zen, 1820. urtean. Gasteizen eta Madrilen bizi izan zen, baina 1833an...

Errealismo Magikoa: Ezaugarriak

• Osagai magiko-fantastikoen agerpena nobelaren edukian, bertako pertsonaiek normaltasunez hartzen dituztenak.
• Intuizioari lotutako elementu magikoak, orokorrean, azalpenik ematen ez direnak.
• Zentzumenen agerpena, errealitatearen jabetzaren zati gisa.
• Mito eta legenden agerpena nobelaren edukian.
• Hainbat narratzaile izatea, ikuspuntu anitz eskaintzeko eta testuari konplexutasun handiagoa emateko.
• Denbora ziklikoa da, ez lineala.
• Egunerokoa aldatu egiten da esperientzia fantastiko eta naturaz gaindikoekin.
• Benetako gertaerei lotutako esperientziak.
• Heriotzaren fenomenoa: pertsonaiak hil daitezke eta, beharrezkoa bada, piztu.
• Eguneroko errealitatea eta mundu irreal-fantastikoa nahastuta.
• Eszenatoki gogorrak, pobrezia nagusi

Mendebaldeko Euskararen Azterketa

Sarrera

Jarraian, mendebaldeko euskararen, bizkaieraren, ezaugarri nagusiak aztertuko ditugu, adibideekin batera. Aldaketa fonetiko, fonologiko, morfologiko eta sintaktikoak landuko dira, galdera-erantzun formatuan eta hiztegi txiki batekin osatuta.

Aldaketa Fonetiko eta Fonologikoak

• Andidxa (Handia): Aldaketa fonetiko-fonologikoa. Hiatoaren artean kontsonantea gehitu da (d) eta honi epentesia deritzo.
• Ardao (Ardoa): Aldaketa fonetiko-fonologikoa. Hiato txandakatzea: oa > ao.
• Baltza (Beltza): Aldaketa fonetiko-fonologikoa. "e" > "a" bokal txandakatzea "l" albokari aurretik.
• Nausixenetaikua (Nagusienetarikoa): Lau aldaketa agertzen zaizkigu hemen eta guztiak dira fonetiko-fonologikoak: bokal arteko herskariaren