Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Sabino Aranaren eta EAJren bilakaera historikoa

Lehen etapa: Sorrera eta independentismo erradikala (1893-1898)

Lehen etapan (1893-1898), 1893an Larrazabaleko Hitzaldia eman zuen, alderdi nazionalista bat sortu behar zela esanez, eta Jainkoa eta Lagi-Zarra leloarekin amaitu zuen. Hurrengo urtean Euskeldun Batzokija elkarte politikoa sortu zuen, eta 1895ean Bizkai Buru Batzarra eratu zuen, 1897an EAJren aitzindaria izan zena. Bere jarraitzaileak, gainera, Bizkaiko erdi mailako klasekoak eta jarduera tradizionaletan aritzen zirenak izan ziren. Lehen etapa honetako ideologia independentista erradikala izan zen.

Bigarren etapa: Barne-tentsioak eta autonomismoa (1898-1902)

Bigarren etapan (1898-1902), EAJn talde foruzalea sartu zen. Ramón de la Sota...

II. Errepublika (1931-1936)

1. fasea (1931-1933): Biurteko erreformista

Manuel Azaña izan zen gobernuko presidentea. Ezkerreko gobernu errepublikar honek hainbat neurri eta gertaera bizi izan zituen:

• Erreformak: Eskola erlijiosoak itxi ziren laizismoagatik eta Elizari diru-laguntzak kendu zitzaizkion.
• Gizartea: Sufragio unibertsala ezarri zen, alfabetatze-tasa handitu zen eta nekazaritza-erreforma abiatu zen.
• Legedia: Dibortzioa eta ezkontza zibila legalizatu ziren.
• Gatazkak: Klase sozialen arteko gatazkak egon ziren eta eskuina haserretu egin zen.
• Bukaera: Casas Viejasko gertaerek amaiera eman zioten fase honi.

2. fasea (1933-1935): Biurteko kontserbadorea

1933an CEDA alderdiak irabazi zituen hauteskundeak Gil Robles lider zela:

• Eskola erlijiosoak

Gipuzkoako eredua: XX. mendearen hasieran

XX. mendearen hasieran, Gipuzkoak ere bere industrializazio-prozesua burutu zuen. Probintzia horrek, berriz, ez zion Bizkaiko ereduari jarraitu. 1841etik aurrera, Espainiako barne-merkatua ireki zenean, Gipuzkoan mota askotako industriak sortzen hasi ziren: papergintza, metalurgia, ehungintza, arrantza-industria, elikagaien industria, altzari-industria eta abar. Neurri txiki eta ertaineko enpresak ziren, eta Debako, Urolako eta Oriako bailaretan, baita Hernanin, Pasaian eta Irunen kokatu ziren. Atzerriko kapitala Bizkaian baino askoz txikiagoa izan zen.

Industri nagusiak eta kokapena

• Papergintza
• Metalurgia eta siderurgia
• Ehungintza
• Ontzigintza
• Arrantza eta elikagaien industria

Paperaren sektorea: lehen urratsak

Industria...

Gobernu progresistak burdinbidearen eraikuntza bultzatzeko Burdinbideen Lege Orokorra atera zuen. Lege horrek zenbait abantaila eman zien burdinbidean inbertitu zuten konpainia pribatuei: laguntzak trenbidea egiteko eta materialen inportazioei muga-zergak ezabatzea, besteak beste.

Legearen ezaugarriak eta araudia

Lege honek trenbide-sarea eraikitzeko araudia finkatu zuen. Besteak beste, finantzatze-sistema, muga-zergen salbuespena eta bidearen zabalera arautu zituen. Lege honen babesean, urte horietan zenbait tren-konpainia sortu ziren, gehienak kanpoko kapitalez eratuak.

Eraikuntza prozesuaren gabeziak eta ondorioak

Espainiako tren-sarearen eraikuntza berandu eta azkarregi egin zen, ondo planifikatu gabe. Horren ondorioz, burdinbideak ez zituen...

Testuaren analisia eta testuingurua

Testua La Lucha de Clases Bilboko astekari sozialistan argitaratu zen artikulu baten pasartea da; beraz, testu narratiboa da.

Artikulua 1896ko maiatzean argitaratu zen, Errestaurazioaren garaian, Maria Kristinaren erreginaordetzan, hain zuzen ere. Egilea ez dago sinatuta, baina ustezko egilea Facundo Perezagua da, euskal sozialismoaren aitzindaria. Perezagua Bizkaiko langileei zuzentzen da, meatzariek jasaten zuten zapalkuntza salatzeko.

Meatzarien egoera eta aldarrikapenak

Perezaguak adierazten du Bizkaiko meatzariek maiatzaren 1ean manifestazioak egin zituztela Gallartan, derrigorrezko kuartel eta denden kontra. Ondoren, 1890eko greba (Greba Handia) aipatzen du, meatzariak kuartel eta denden aurka altxatu zirela...

Lehen Mundu Gerraren Fasetan (1914-1917)

1914: Gerra Mugimendua

Gerraren lehen etapan, mugimendu gerra nagusitu zen, tropen desplazamendu handiekin. Alemaniak Belgika inbaditu zuen Frantziari iparraldetik erasotzeko eta gero Errusiara joateko asmoz.

Gudu Garrantzitsuak

• Marneko Gudua: Frantziarrek alemaniarrak geldiarazi zituzten Parisetik gertu.
• Tannenberg eta Masuriako Gudua: Errusiarrek alemaniarrak geldiarazi zituzten.

Horrela, fronteak egonkortu egin ziren eta gatazka posizio-gerraren fasean sartu zen.

1914-1917: Posizio Gerra

Gerraren eremu geografikoa zabaldu egin zen, fronteak Europako leku gehienetara iritsiz. Alemaniak berehala zituen errusiarren esku zegoen Polonia eta Austria-Hungariako tropen esku zegoen Serbia.

Borrokak Mendebaldeko Frontean

1916an,...

Euskal Autonomia Estatutua: Bigarren Errepublikaren garaia

Bigarren Errepublikaren ondorioz, euskal autonomia errealitate bat izan zen.

• 1931ko apirila: Agirre gobernuarekin negoziatzen hasi zen autonomia ezartzeko.
• 1931ko ekaina: EHKO eta Nafarroako alkateak Lizarrako (Estella) estatutu proiektua martxan jartzeko bildu ziren.
• 1931ko iraila: Espainiako Gorteetan aurkeztu zen, baina ez zuten onartu, Konstituzioaren aurkakoa zelako (erlijioa eta Aita Santuaren harremanak zirela eta).
• 1931ko abendua: Diputatuei proiektu berri bat egiteko eskatu zitzaien, Konstituzioa errespetatuz. Proiektu demokratikoagoa eta autonomia txikiagokoa zen.

Autonomiaren bidean: 1932-1936

1932ko ekainean, Nafarroako alkateek atzera bota zuten, baina Gipuzkoak eta Bizkaiak onartu...

Industrializazio Prozesuaren Gizarte Ondorioak

XIX. mendearen bukaeran euskal lurraldeek aldaketa nabarmenak bizi izan zituzten: nekazal gizarte izatetik gizarte moderno eta industrial batera igaro ziren.

Industrializazio prozesuaren ondorio nagusietako bat gizarte mailaren polarizazio handia izan zen, langileriaren eta burgesiaren artean.

Burgesiaren Garapena

Bizkaian

Bizkaian, burgesia meategien, fabrikaren, ontziolen eta bankuen jabea zen. Burgesia honek bere botere ekonomikoa adierazten zuten etxe aberatsak eraiki zituen Nerbioi ibaiaren eskuinaldean.

Gipuzkoan

Gipuzkoako burgesiak ez zuen Bizkaikoaren garrantzia eta eragina lortu, baina probintziako elite bihurtu zen eta gipuzkoar gizartean pisu handia hartu zuen.

Langileak (Proletargoa)

Langileria...

IDENT. Estatuaren aurkezpena

Estatutua 1931eko Lizarrakoa ordezkatzeko prestatutako testu bat zen. Horren idazketan euskal hiru probintzietako aldundiek parte hartu zuten. Euskadiko Estatutua Diputatuen Kongresuak, ibilbide luze baten ondoren, onartu zuen, nahiz eta Espainia gerra zibilean egon. Onarpena eta indarrean sarrera 1936ko urriaren 4an izan ziren. Onespen honetan Indalecio Prietoren lana azpimarratu behar da.

Testu hau Euskadiko lehen estatutuaren zenbait artikulu biltzen ditu. Era berean, argitalpen juridiko gisa "Gaceta de Madrid" aldizkarian argitaratu zen eta, gainera, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkariaren lehenengo alea ere izan zen.

Artikuluetan agertzen direnak Diputatuen Kongresuak onartutako legeak direla adierazten dute;...

Hastapenetako frankismoaren kanpo-politika

Ardatzeko potentzietara hurbiltzea

Espainiako Gerra Zibila amaitu eta hilabete gutxira, Bigarren Mundu Gerra (BMG) hasi zen. Erregimenak pozez hartu zuen gerraren hasiera, baina Ardatzaren porrotak eragin zuzena izan zuen frankismoaren bilakaeran. Hasiera batean, Espainia neutral deklaratu zen.

Francok Bigarren Mundu Gerran parte hartu nahi zuen, baina Espainiak ez zeukan horretarako baliabide nahikorik. 1940an, Franco Hitlerrekin bildu zen Hendaian, baina hitzarmenak ez zuen aurrera egin.

Handik gutxira, Franco eta Mussolini Bordigheran (Italia) bildu ziren. Hitlerrekin bezala, Espainia gerran sartzeko aukeraz hitz egin zuten, baina egoera aurreko bileraren antzekoa izan zen. Azkenean, Espainia neutral...