1936ko Euskal Estatutuaren laburpena eta testuingurua

IDENT. Estatuaren aurkezpena

Estatutua 1931eko Lizarrakoa ordezkatzeko prestatutako testu bat zen. Horren idazketan euskal hiru probintzietako aldundiek parte hartu zuten. Euskadiko Estatutua Diputatuen Kongresuak, ibilbide luze baten ondoren, onartu zuen, nahiz eta Espainia gerra zibilean egon. Onarpena eta indarrean sarrera 1936ko urriaren 4an izan ziren. Onespen honetan Indalecio Prietoren lana azpimarratu behar da.

Testu hau Euskadiko lehen estatutuaren zenbait artikulu biltzen ditu. Era berean, argitalpen juridiko gisa "Gaceta de Madrid" aldizkarian argitaratu zen eta, gainera, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkariaren lehenengo alea ere izan zen.

Artikuluetan agertzen direnak Diputatuen Kongresuak onartutako legeak direla adierazten dute; beraz, testua baita politika adierazpen baten ezaugarriak ere baditu. Jarrera nagusia Espainiako Gorteetara eta euskaldun guztiei zuzenduta dago, testuak euskaldun probintziek izango zuten autonomia azaltzen duelako. Testuaren kokapena espazialean Bilbo eta Madrilen kokatu daiteke.

ANAL. Autonomiaren oinarriak

Testuak 1936ko Euskal Estatutuko hainbat artikulutan oinarritzen dira, autonomiaren oinarriak azaltzeko hautatutako artikuluetan bereziki; amaierako xedapen berezia ere aipatzen da. Testuaren lehen esaldiek adierazten dute Estatutua Diputatuen Kongresuak onartzen zuela, hau da, Valentzian bildutako Gorteek.

Lehen artikuluan autonomia izango zuten hiru euskal probintziak aipatzen dira, Nafarroa kanpo utzita, eta bi hizkuntza ofizial izango zirela adierazten du: euskara eta gaztelania. Era berean, autonomia hori Konstituzioarekin bateragarria zela azpimarratzen da.

Hurrengo artikuluetan euskal polizia ahalbidetzen da, eta azken artikuluak Euskal Herriko boterea herriari dagokion izaera zehazten du, honako baldintzak kontuan hartuz: Konstituzioak onartzen duen sufragio unibertsala eta botere legegile eta betearazlearen banaketa, baita presidentearen papera ere.

Azken xedapen hori gerra-egoera kontuan hartuta idatzita dago eta behin-behineko gobernuaren eratzeaz hitz egiten du, hauteskunde ofizialak egin arte: lehendakaria jada aukeratuak izan diren zinegotziek bozkatu beharko dute, eta ondoren Espainiako Errepublikak izendatutako Gobernadore Zibilak onartuko du kargu hori. Era berean, zehazten da osatuko zuen euskal gobernua gutxienez bost kidekoa izango zela.

TESTUI. Historikoa eta garapena

1876an foruak baliogabetu zirenetik aurrera, etengabe aldarrikatu izan da Euskal Herriaren autogobernu-maila monarkiaren esparruan. Foruen berrezarpena askotan errebindikatzen zen. Nazionalismoaren sektore moderatuekin autonomiaren formulazio berri bat garatu zen; hau ez zen baztertzen aurreko foralismoaren oinarriak, baizik eta garai modernoetara egokitzen saiatu zen.

1917an mezua bidali zitzaion Gobernuari autonomia baten alde. Aipagarria da, honela, Eusko Ikaskuntza erakunde kulturalaren zeregina: 1918an etorkizunean posible izan zitekeen autonomia-estatu baten azterketa landu zuen, eredua edo zirriborro bat eginez. Berrezarkuntza garaian hasitako prozesu hau Primo de Riveraren diktadurak eten zuen.

Erregimen horren amaierarekin eta II. Errepublikaren hasierarekin, autonomiaren aukerak berriro agertu ziren. EAJ izan zen autonomia-prozesuaren bultzatzaile nagusia, nahiz eta ez beti arrakastaz. Zinegotzi nazionalistek autonomiarako mugimenduari ekin zioten. Biurteko Erreformistan, tradizionalistekin bat eginez, Lizarrako proiektua aurkeztu zuten; baina agintean ziren eskuindar, errepublikano eta sozialisten susmoek proiektua atzeratzera eraman zuten eta bertan behera geratu zen.

Ondoren EAJk ezkerreko indarrekin batera egin zuen lan proiektu baterako. Kasu honetan ere porrota izan zuten, eskuindarrek Gorteen gehiengoa osatu baitzuten 1933ko hauteskundeetan eta autonomiaren aurkako jarrera zuten. 1936ko hauteskundeetako ezkerraren garaipenarekin, berriro ireki ziren autonomiaren aukerak; Fronte Popularrak Estatutua bere programan zuen eta EAEk zuzenean parte hartu zuen koalizioan.

Nazionalistek ulertzen zuten autonomia lortzeko bidean Fronte Popularrarekin egin beharko zela, ez eskuinarekin; hortik abiatu ziren lanean. Estatutu Proiektuaren Batzordean Indalecio Prieto zegoen buru, eta Jose Antonio Agirre idazkari. 1936an proiektua bukatuta zegoen; falta zen akordioa finantziazioaren alorrean. Eskuindar oposizioak proiektuaren onarpena atzeratzeko ahaleginak egin zituen. Gerra hasi zenean, Errepublikako Gobernuak eta EAJk gerran modu eraginkorragoan parte hartzea behar zuten, eta horregatik Estatutuaren onarpena bizkortu zen. Horrela, 1936ko urriaren 4an Espainiako Gorteek, Valentzian bildurik, onartu zuten Estatutua.

OND. Indarrean egon eta ondorioak

Euskal Estatutua ez zen luzean indarrean egon: 1936ko urritik 1937ra arte egon zen indarrean, eta hori ere Bizkaiko lurraldean bakarrik; izan ere, tropa frankistek Bizkaia konkistatu zuten arte ez zen mantendu. Estatutuak eta gerra-egoerak Euskal Gobernuari aukera eman zioten zenbait esparrutan eskumen gehiago lortzeko, hala nola:

• Moneta
• Ertzaintza (legezkotasunaren barruan udal polizia/buruzko formazioak)
• Ikurrina
• Nazioarteko harremanak
• Euskal gudarostea

Francok gerra zibila irabazi ondoren, Errepublikako legeak indargabetu egin ziren eta bere erregimenean edozein disidentzia debekatu zen. Franco hil ondoren, demokraziak aukera eman zuen Euskal Estatutu berri bat onartzeko —guztira gaur egun indarrean dagoena—. Horrela, 1936ko estatutuak erreferente izan zuen.

KRIT. Balorazioa eta ondorioak

Estatutua autentikoa da, Kongresuak onartu zuelako, eta testu juridiko eta objektibo gisa ulertu behar da, estatu-garapenerako tresna bezala. Kontuan hartu behar da estatutu honek ahalbidetu egin zuela Euskal Herriari autonomiara heltzea, eta horrek gure gaur egungo egitarako garrantzi historikoa du.

Hala nola, gaur egun Euskal Herriak badu bere osasun-sistema propioa, Osakidetza, eta hori bezalako egiturak autonomia-aldarrikapen historikoaren ondorio eta garapenaren fruituak dira.