Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Testuaren kokapena eta ezaugarriak

Testu hau, iturriaren aldetik, historiko primarioa da. Formaren arabera, juridikoa da, konstituzio bat delako, herri bateko lege funtsezkoa eta gorena. Egileak gizonezkoen sufragio unibertsalaren bidez hautatutako Gorteak dira, era guztietako diputatu monarkikoz osaturik zeudenak. Egileek ez zuten askatasun osoa izan idazteko, Cánovas del Castilloren kontrola erabatekoa zelako.

Espainiarrei zuzenduta dago, beraz, publikoa da. Kokapenari dagokionez, 1876ko ekainaren 30ean Madrilen datatua dago. XIX. mendearen hirugarren zatian kokatzen da, Seiurteko Progresistaren ostean, hau da, Borboitarren Berrezarkuntzaren hasieran, Alfontso XII.a erregea zelarik. Azkenik, testu honen asmoa egonkortasun politikoa bermatzea...

Euskal Nazionalismoaren jatorria

Euskaldun askorentzat Foruen desagerpenaren ondoren etorri zena trauma bat izan zen. Beste askorentzat, Foruen desagerpenarekin Euskal Herria ere desagertzen hasiko zen: zerbitzu militarrarekin euskal mutilak erdalduko ziren, eskoletan kanpoko maisuak sartu ziren eta euskara debekatuta zegoen. Industrializazioaren ondorioak ere erabakigarriak izan ziren nazionalismoaren sorkuntzan, erdara eta ohitura berriak nagusitzen hasi baitziren eta askok euskal nortasunaren ezaugarriak arriskuan zeudela pentsatu zuten.

Sabino Aranaren pentsamendua karlismoaren eta foruzaletasunaren barnean eratu bazen ere, izaera erradikalagoa hartu eta independentismora jo zuen. Nazioaren kontzeptu sabindarra alemaniar erromantizismoan...

Clara Campoamor eta emakumeen sufragioa (1931)

Clara Campoamorrek 1931ko Gorte Konstituziogileetan emakumearen botoaren alde eman zuen hitzaldiaren ideia nagusiak honako hauek dira:

• Lehenengo paragrafoan, gizarte zibilizatuetan eskubide konstituzionalek gizakien askatasunak aldarrikatzen dituzten bitartean, zenbait parlamentarik oraindik gizon eta emakumeen arteko desberdintasuna justifikatzen duen printzipio aristoteliko batean oinarritzen direla salatzen du. Konstituzioak, nahiz eta hasieran zalantzak sortu, berdintasun hori bermatu behar du.
• Konstituzio-proiektua goraipatu ondoren (“konstituzio onena, libreena, aurreratuena...”), legegileak emakumearen botoa onar zezaten animatzen ditu. Latindar munduko lehenengo konstituzioa izango dela

1. Sarrera

Industrializazioak bi mugimendu nagusi eragin zituen: langile-mugimendua eta nazionalismoa.

Langileen mugimendutik sortutako sozialismoak indar handiagoa izan zuen Euskal Herrian. XIX. mendean, nazio-subiranotasuna eskatzeagatik, leku batzuk bateratu eta beste batzuk banatu egin ziren.

2. Langileen mugimendua Euskal Herrian

Langileen mugimendua Errestaurazioaren garaian indartu zen. 1887an hainbat langile-elkarte (sindikatuak) sortu ziren: UGT, ELA eta CNT.

Hasieran, haien eskaerak honako hauek izan ziren: nagusiek sindikatuak onartzea, negoziazio kolektiboa izatea, lan-baldintzak hobetzea eta soldaten igoera. Hori guztia greben bidez lortzen saiatu ziren.

Langileen mugimenduaren barnean joera ezberdinak bereizten dira:

2.1. Joera sozialista

Langileak...

Moderatuak agintean (1857–1878)

O'Donnell-ek eta bere Unión Liberal alderdiak boterea eskuratu bazuten ere, estatu-kolpearen ondoren Narváez (1857–1858) izan zen lehendakari berria eta aurreko biurtekoan hartutako erabaki gehienak deuseztatu zituzten.

• Garai honetan, hauteskunde-iruzurra zela eta, aurrerakoiak eta demokratek sistematikoki at geratu ziren.

• Oposizioa eta errepresioa

  • Karlistek ez zuten etsitu eta koroa berreskuratu nahi zuten.
  • Aurrerakoiek eta demokratek erregimenaren aldaketa nahi zuten.
• 1866an Europan gertatutako krisi ekonomikoak Espainiako ekonomia ere astindu zuen; ondorioz, burgesia finantzari eta industria erregimenetik aldendu egin zen.

1868ko Iraultza loriatsua eta Ostendeko Ituna

Progresistek eta demokratek emandako iraultza...

Euskal Foruak eta Estatu Liberala

Euskal lurraldeak foruen bidez gobernatzen ziren. Hauek osatzen zuten ordenamendu juridikoa eta politikoa. Probintzia bakoitzean ezberdinak ziren: Bizkaiko, Arabako, Gipuzkoako eta Nafarroako foruak zeuden, bakoitza bere berezitasunekin. Foruak aldakorrak ziren, gizarte-beharren arabera aldatzen baitziren.

Euskal foruek berezitasun batzuk zituzten: zergak ez zizkioten ordaintzen estatuari, aduanak euskal lurraldeetan zeuden, euskaldunek ez zuten soldadutza egin beharrik, eta berezko zuzenbide zibila eta penala zuten. Probintzia bakoitzak ordezkaritza-erakundeak zituen, eta hauek erregeak ezarritako legeak bete edo ez esaten zuten. Gainera, bizkaitarrek eta gipuzkoarrek kaparetasun unibertsala zuten; guztiak nobleak...

Mendizabalen desamortizazioa

Kokapena

Testu historikoa da, lehen mailakoa, testu juridiko baten sarrera zehazki. Izaera politiko eta ekonomikoa du. Mendizabalek, Ogasun Ministroak, idatzi zuen eta hartzailea Maria Kristina erregina da. Testu publikoa da, Madrilgo Gazetan argitaratu baitzen 1836ko otsailaren 21ean, liberal progresisten gobernuan, karlistaldiaren testuinguruan.

Analisia

Testuan Mendizabalen arrazoiak azaltzen dira elizaren ondasunen desamortizazioa gauzatzeko:

• Arrazoi ekonomikoak: Herri zorra murriztea, ekonomia garatzea eta industria zein merkataritzaren kanalak askatzea.
• Arrazoi politikoak: Ordena eta askatasuna Isabel II.aren tronuarekin identifikatzea, karlismoari aurre egiteko baliabide gisa.

Bigarren paragrafoan, salmentarekin...

KOKAPENA: Mendizabalen Desamortizazio Dekretua

Testu juridikoa da, eduki aldetik politikoa eta ekonomikoa. Lehen mailako iturria da, garaikoa eta historikoa. Egilea Mendizabal da. Hartzailea kolektiboa da, Espainiako herritarrei eta Maria Kristinari zuzendua.

Garaia Maria Kristinaren erregeordetza da (XIX. mendea), Espainian estatu liberala eraikitzen ari zirenekoa, Lehen Karlistadaren testuinguruan.

ANALISIA: Helburuak eta Justifikazioa

Testu honen helburua desamortizazioa justifikatzea da. Justifikatzeko ematen dituen argudio nagusiak honako hauek dira:

• Zor publikoa murriztea.
• Esku hileko ondasunekin amaitzea (Elizaren jabetzak merkatutik kanpo daudenak merkatuan saldu ahal izatea).
• Ekonomia garatzea eta nazioaren aberastasuna handitzea.
• Jabe partikularren

Sei Urteko Iraultzailea eta Bigarren Karlistaldiaren Aurrekariak

Sei Urteko Iraultzailea (1868-1874) hasi zenean, Iraultza Loriotsuaren ondoren, Liberal Progresistak beste alderdi batzuekin batu ziren (Batasun Liberala eta Demokratak). Indar militarraren bidez gobernura iritsi, eta gobernu liberal-demokrata eratu zuten, non Cadizko Konstituzioan oinarrituz, Konstituzio berri bat eratu zuten: 1869ko Konstituzioa. Honek Foru Sistemaren deuseztapena zekarren, eta karlistak ez zeuden prest hura onartzeko; matxinatzeko prestaketak ezkutuan hasi ziren berehala.

Amadeo I.aren Erregealdia eta Alderdi Politikoak

Isabel II.a erbestera alde egin zuenez, monarka berri baten bila hasi ziren, eta heziketa progresista zuen Savoiako Amadeo italiarrak onartu zuen...

Estatuak erlijioaren arabera

• Estatu laikoak: Erlijioa eta estatua erabat bananduta daude. Herritarrek nahi duten erlijioa izan dezakete.
• Estatu konfesionalak: Erlijio ofizial bat dago, pribilegio ugari dituena. Estatu konfesional gehienetan, debekatuta dago erlijio ofiziala ez den beste edozein erlijio praktikatzea.
• Estatu teokratikoak: Erlijio ofizial bat dute eta erlijio-liburuak dira legea. Estatu horietan, debekatuta dago beste erlijio batzuk praktikatzea.

Estatuak lurralde-antolaketaren arabera

Estatuak lurralde-unitate txikiagotan antolatzen dira, lurraldea hobeto administratzeko. Estatuko erakundeek estatuaren lurralde osoari eragiten dioten erabakiak hartzen dituzte. Estatuko erakundeak dira parlamentu nazionala, gobernua eta auzitegi gorenak....