Bigarren Karlistaldia eta Foruen Amaiera (1868-1876)

Sei Urteko Iraultzailea eta Bigarren Karlistaldiaren Aurrekariak

Sei Urteko Iraultzailea (1868-1874) hasi zenean, Iraultza Loriotsuaren ondoren, Liberal Progresistak beste alderdi batzuekin batu ziren (Batasun Liberala eta Demokratak). Indar militarraren bidez gobernura iritsi, eta gobernu liberal-demokrata eratu zuten, non Cadizko Konstituzioan oinarrituz, Konstituzio berri bat eratu zuten: 1869ko Konstituzioa. Honek Foru Sistemaren deuseztapena zekarren, eta karlistak ez zeuden prest hura onartzeko; matxinatzeko prestaketak ezkutuan hasi ziren berehala.

Amadeo I.aren Erregealdia eta Alderdi Politikoak

Isabel II.a erbestera alde egin zuenez, monarka berri baten bila hasi ziren, eta heziketa progresista zuen Savoiako Amadeo italiarrak onartu zuen postua. Bitartean, Liberal Moderatuak gobernutik guztiz baztertuta gelditu ziren, eta karlistak, neurri batean "erabiliz", boterera itzultzeko bide gisa hartu zituzten. Horregatik, hasieran, gobernu liberal-demokrataren aurkako karlisten matxinada "begi onez" ikusi zuten, hain zuzen ere.

Bigarren Karlistaldiaren Hasiera (1872-1873)

Gerraren Piztea eta Lehen Urratsak

Halaxe, 1872an Bigarren Gerra Karlista piztu zen Karlos VII.aren buruzagitzapean. Karlistek ez zuten etsi nahi, absolutismoa eta foruak berreskuratu nahi zituzten, eta matxinada militarra gertatu zen. Hasieran ez zuen arrakastarik izan, eta karlisten amnistia segurtatzeko Amorebietako Ituna izenpetu behar izan zuten. Gero, gerrilla eran antolatu ziren (matxino ospetsuena Santa Kruz apaiza), eta horrek nahiko arrakasta izan zuen.

Karlisten Hedapena eta Errepublikaren Eragina

Karlisten erasoaldia 1873ko urtarrilean hasi zen, Hego Euskal Herriko lau herrialdeetan eta Katalunian, burdinbideetan, telegrafoetan eta abarretan sabotajeak eginez. Euskal lurraldeak karlisten esku gelditu ziren, hiriburuak izan ezik. Gorteak errepublika aldarrikatzera (1873ko otsailean) zihoazen unean, bultzada ideologiko handia eman zien Karlos VII.aren aldekoei. Bestetik, monarkiko isabeldar askok karlistekin bat egin zuten, ez zutelako errepublika onartzen.

Karlisten Estatuaren Eraketa eta Bilboko Setioa

Karlisten Kontrolpeko Lurraldeak eta Egiturak

1873ko abuztuan, karlistek Lizarra hartu zuten, baina ezin izan zuten Bilbo konkistatu, I. Karlistaldian bezala. Landa eremuak eskuratu zituzten gehienbat, eta ondoren hirietara jo zuten. 1873an Bilbo setiatu zuten, eta hala egon zen urte erdiz. 1874ko irailean, karlistek 24.000 kideko armada mantentzen zuten, eta Euskal Herria ia osoa eta Nafarroa bere eskuetan zituzten, hiriburuak izan ezik. 1874an, 125 eguneko setioa jarri zioten Bilbori, baina azkenean, amore eman behar izan zuten.

Karlistek benetako estatu karlista sortu zuten menperatzen zuten zonaldean:

• Justizia kodea eta erakundeak
• Aduanak
• Posta zerbitzua
• Txanpona
• 1874an Oñatiko Unibertsitatea sortu zuten

Gerraren Amaiera eta Foruen Deuseztapena

Berrezarkuntzaren Hasiera eta Karlisten Porrota

Baina Espainiako I. Errepublika amaitzean (giro politikoaren ezegonkortasunagatik) eta Liberal Moderatuak gobernura iristean (Berrezarkuntzaren hasiera), hauek karlistei babesa kendu, haien aurka egin, eta, liberal guztiak baturik, karlisten atzerakada hasi zen. Hala, oraingo honetan, Somorrostroko Hitzarmenak (1876ko martxoan) tropa erregularren garaipena onartzen zuen. Karlos VII.ak erbestera joan behar izan zuen berriz, eta porrot horrek foruen deuseztapen osoa eta behin betikoa ekarri zuen (1876ko Foruen Deuseztapenerako Dekretuan eta 1876ko Konstituzio liberal moderatuan islatuta).

Foruen Deuseztapen Osoa (1876)

Cánovasek ez zuen galdu bere aukera, eta 1876ko uztailaren 21ean foruak ezabatu zituen:

• Derrigorrezko soldadutza ezarri zen
• Gobernadore zibila
• Espainiako kode zibilak eta penalak aplikatu ziren
• 1877an Juntak desegin ziren
• Diputazio probintzialak gobernuak izendatuta sortu ziren

1876ko legeak Batasun Konstituzionalaren printzipioa lortzeko lehen ahalegina izan ziren.

Ondorioak: Kontzertu Ekonomikoa eta Euskal Nazionalismoa

Kontzertu Ekonomikoaren Ezartzea

Dena den, 1878ko otsailaren 28ko Errege Dekretuaren arabera, Kontzertu Ekonomikoa ezarri zen. Horrekin, euskal aldundiek, estatuak emanda, zergak finkatu, bildu eta administratzeko gaitasuna zuten, finkatutako kopuru bat Estatuari ordainduta (Kupo). Ekonomia-itunen erregimenari esker, aldundiek autonomia administratibo handia izan zuten (hezkuntzan, ongintzan, errepideetan, etab.).

Euskal Nazionalismoaren Jaiotza

Karlismoaren galerak, 1876an ezarritako zentralizazioak eta foru sistemaren abolizioak Euskal Nazionalismoaren jaiotzan (etniko eta katolikoa) eragin zuten.