Euskal Herriko Langile Mugimendua eta Nazionalismoa
1. Sarrera
Industrializazioak bi mugimendu nagusi eragin zituen: langile-mugimendua eta nazionalismoa.
Langileen mugimendutik sortutako sozialismoak indar handiagoa izan zuen Euskal Herrian. XIX. mendean, nazio-subiranotasuna eskatzeagatik, leku batzuk bateratu eta beste batzuk banatu egin ziren.
2. Langileen mugimendua Euskal Herrian
Langileen mugimendua Errestaurazioaren garaian indartu zen. 1887an hainbat langile-elkarte (sindikatuak) sortu ziren: UGT, ELA eta CNT.
Hasieran, haien eskaerak honako hauek izan ziren: nagusiek sindikatuak onartzea, negoziazio kolektiboa izatea, lan-baldintzak hobetzea eta soldaten igoera. Hori guztia greben bidez lortzen saiatu ziren.
Langileen mugimenduaren barnean joera ezberdinak bereizten dira:
2.1. Joera sozialista
Langileak alderdi edo erakunde sendoetan antolatuz, Lehenengo Internazionala eta alderdi sozialistak sortu ziren. Sozialismoa, agintea lortzeko, hauteskundeen bidez parlamentuetan sartzen saiatzen zen. Euskal Herrian garrantzi handia izan zuen.
II. Internazionalean bi joera nabarmendu ziren:
- Sozialismo iraultzailea: 1915era arte Facundo Perezagua buruzagi izan zenaren gidaritzapean sortu ziren Bizkaiko lehen elkarte sozialistak. Euskal sozialismoaren oinarria, batez ere, kanpotarrak ziren, nahiz eta euskaldunak ere egon.
- Sozialdemokrazia: Buruzagia Indalecio Prieto zen. Langileen iraultzarako sufragioa eta bide demokratikoa erabiltzen zituen. Lehen Mundu Gerraren ondoren, Prietoren joera moderatuak Perezaguaren joera erradikala baztertu zuen alderdian.
2.2. Joera anarkista
Sozialismoaren helburu berak zituen, baina bide ezberdina: ez ziren hauteskundeetara aurkezten. 1910ean CNT sindikatua sortu zen, baina ez zuen ia indarrik izan Euskal Herrian.
2.3. Sindikalismo kristaua
Elizaren ingurukoek langileen arteko lankidetza bilatzen zuten. Euskal Herrian, 1911n, ELA (Eusko Langileen Alkartasuna) sortu zen, euskal langileen batasuna eta anaitasuna lortzeko.
2.4. Joera komunista
Joera sozialista iraultzailearen garapena da. 1919an III. Internazionala eratu zen, joera marxista-leninistaduna. PSOE alderdiarekin bat egin ez zuten militante sozialista garrantzitsuek Espainiako Alderdi Komunista (PCE) sortu zuten.
3. Euskal nazionalismoa
3.1. Definizioa eta inguru historikoa
Hizkuntza, kultura eta zuzenbide bereziak dituzten biztanleak elkartzen dituen sentimenduan oinarritzen da. Nazionalistek nazioaren autodeterminazio eskubidea eta estatua osatzea defendatzen zuten. Foruak berreskuratzeko nahia zabaldu zen, batzuk horren kontra egon arren.
3.2. Sabino Aranaren nazionalismoa (1895-1903)
Bere leloa "Jaungoikoa eta Lege Zarra" zen; horrekin foruei aipamena egiten zien, hitz hori zuzenean erabili gabe. Industrializazioaren aurka zegoen eta nekazari-mundura itzuli nahi zuen, kanpoko langileak desagerrarazteko. Atzerritarrak kanporatu nahi zituen eta nazionalismoaren bitartez Euskal Herria katoliko mantendu nahi zuen. Nazioa eta arraza lotzen zituen, azken horri garrantzi berezia emanez.
Sabino Aranaren nazionalismoaren garaian hiru fase bereizten dira:
- Erradikalismo politikoaren garaia (1893-1898): Independentziaren eta euskal estatu konfederala osatzearen aldekoa. Erlijio katolikoa eta arraza ziren euskal nazioaren oinarrizko zutabeak. EAJ 1895ean sortu zen.
- Jarrera moderatua (1898-1902): Arana Bizkaiko Diputazioan sartu zen. Jarrera pragmatikoa zuen botoak lortzeko. Alderdian bi talde zeuden: independentziaren aldekoak eta autonomiaren aldekoak.
- Autonomiaren aldeko jarrera (1902-1903): Autonomia erradikal baten defentsa egin zuen. Gainera, alderdiari izena aldatzen saiatu zen, baina ez zuen arrakastarik izan eta EAJ izena berreskuratu zuten.
3.3. Post-aranismoa (1903-1931)
1906an bi joerek bat egin zutenean, haien arteko tentsioak baretu ziren. 1908-1915 urteen artean, Aranaren jarraitzaileen eta "aberritarren" nagusitasuna eman zen. 1911n ELA sindikatua fundatu zuten.
1916an Arana zuzendaritzatik kendu zuten. Alderdiaren izena aldatu zuten (CNV) eta arrakasta handia izan zuen hauteskundeetan (1917-1919). 1921ean barne-zatiketa gertatu zen: EAJ eta Euzko Abertzale Batza. 1923an nazionalistek jazarpen gogorra jasan zuten.
1930ean nazionalismoaren bi alderdiak elkartu eta EAJ berritua sortu zen. Urte berean, ANV alderdi nazionalista ezkertiar eta laikoa sortu zen. 1931n errepublikanoekin eta sozialistekin bat egin zuen monarkiaren aurkako blokean. Azkenik, 1936an Fronte Popularrean parte hartu zuen, EAJk ez bezala.