Bigarren Errepublika: Emakumeen Botoa eta Euskal Autonomia

Clara Campoamor eta emakumeen sufragioa (1931)

Clara Campoamorrek 1931ko Gorte Konstituziogileetan emakumearen botoaren alde eman zuen hitzaldiaren ideia nagusiak honako hauek dira:

• Lehenengo paragrafoan, gizarte zibilizatuetan eskubide konstituzionalek gizakien askatasunak aldarrikatzen dituzten bitartean, zenbait parlamentarik oraindik gizon eta emakumeen arteko desberdintasuna justifikatzen duen printzipio aristoteliko batean oinarritzen direla salatzen du. Konstituzioak, nahiz eta hasieran zalantzak sortu, berdintasun hori bermatu behar du.
• Konstituzio-proiektua goraipatu ondoren (“konstituzio onena, libreena, aurreratuena...”), legegileak emakumearen botoa onar zezaten animatzen ditu. Latindar munduko lehenengo konstituzioa izango dela dio, eta Espainia emakumearen sufragioaren aldeko bandera bihurtuko dela.

Testuinguru historikoa eta eztabaida

Testua 1931n kokatzen da, Bigarren Errepublika garaian. Donostiako Hitzarmena sinatu zuten alderdiek Behin-behineko Gobernua osatu ondoren, helburu nagusia Gorte Konstituziogileak eratzea izan zen. Hauteskundeen ondoren, koalizio sozialista-errepublikarra nagusitu zen.

Gorte horietan eztabaida latzak egon ziren erlijioaren, jabetzaren eta emakumeen berdintasunaren inguruan. Une hartan hiru emakume bakarrik zeuden Gorteetan: Victoria Kent (Errepublikar Ezkerra), Clara Campoamor (Alderdi Erradikala) eta, ondoren, Margarita Nelken (sozialista). Campoamor izan zen emakumearen botoa defendatu zuen bakarra; beste biek uste zuten emakumeek elizarekiko zuten mendekotasunak haien iritzia baldintzatuko zuela. Azkenean, boto-berdintasuna onartu zen, Espainia latindar munduko lehen herrialdea izanik eskubide hori aitortzen (Frantziak, adibidez, 1944ra arte ez zuen onartuko).

Fronte Popularra eta 1936ko hauteskundeak

Ezkerreko hainbat alderdik programa politiko bat adostu zuten, puntu nagusi hauekin:

• Amnistia: Biurteko Eskuindarrean atxilotutako preso politikoei.
• Konstituzioa: 1931ko Konstituzioa berrezartzea.
• Nekazaritza-erreforma: Lurrak nazionalizatu gabe jarraitzea.
• Ekonomia: Banka nazionalizatu gabe hobekuntzak egitea.
• Askatasun demokratikoak: Langileen bizi-baldintzak hobetzea helburu duen errepublika ezartzea.

Prozesu historikoa

1933ko hauteskundeetan eskuinak irabazi zuen eta aurreko erreformak bertan behera utzi zituen. Horrek 1934ko urriko gertakizunak eragin zituen (Asturiasen eta Katalunian). 1936ko otsailean, Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi zituen, Europako mugimendu totalitarioen aurkako aliantza gisa. Testuak erakusten du alderdi oso desberdinen (iraultzaileak, erreformistak, nazionalistak) arteko elkartea zela, totalitarismoaren beldurrak batuta.

1936ko Euskal Autonomia Estatutua

Euskal Estatutuaren bidez, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa eskualde autonomo gisa antolatu ziren Euskal Herria izenarekin. Ezaugarri nagusiak:

• Euskara eta gaztelania hizkuntza ofizialak izatea.
• Polizia-erregimena ezartzeko eskumena.
• Sufragio unibertsal eta sekretu bidezko botere legegilea.
• Gerra zibilak irauten zuen bitartean, behin-behineko gobernua eratzea Jose Antonio Agirre lehendakari zela.

Gerra pizteak prozesua azkartu zuen. Errepublikako gobernuari EAJren babesa interesatzen zitzaion, eta 1936ko urriaren 1ean onartu zen Estatutua Valentzian. Lehendakari katoliko eta moderatu bat izatea propaganda ona izan zen Errepublikarentzat, matxinatuen “gurutzada” argumentua indargabetzen baitzuen.

Kontzertu Ekonomikoen abolizioa eta errepresioa

Francoren erregimenak Gipuzkoa eta Bizkaia “probintzia traidore” izendatu zituen, Errepublikari leial mantentzeagatik. Ondorioz, haien Kontzertu Ekonomikoak eta pribilegioak ezabatu zituen, Araba eta Nafarroakoak mantendu zituen bitartean.

Liberalismoak XIX. mendean foru-sistema kolokan jarri zuenetik, euskal probintziek krisi sakonak bizi izan zituzten (Gerra Karlistak). Cánovasek foruak ezabatu bazituen ere, Kontzertu Ekonomikoak nolabaiteko autonomia finantzarioa ematen zien. Francok traiziotzat hartu zuen euskal gizarte tradizional eta erlijiosoak Errepublika babestea, eta horrek diktadura garaiko politika errepresibo gogorra ekarri zuen.