Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Frankismoaren amaiera (1969-1975)

Laugarren eta azken aldi honek 60ko hamarkadaren amaieratik diktadorearen heriotza arte iraun zuen, 1975era arte. Amaiera horretan, sistemak krisi orokorra izan zuen, esparru politikoan nahiz ekonomikoan eragin handia izan zuena.

Erregimen frankistaren krisia

1969an, Francoren osasun kaskarra zela eta, Joan Karlos Borboikoa errege izendatu zuten eta Carrero Blanco erregimeneko lehendakariorde. 1973an, Carrero Blancok gobernuburu funtzioak hartu zituen, diktadurarekin jarraitu behar zuen pertsona gisa. Hala ere, 1973ko abenduaren 20an, ETAko komando batek hil zuen eta, 1974an, Arias Navarroren gobernu berria osatu zuten.

Gobernuak jarrera inmobilista hartu zuen eta gertakari nagusiak hauek izan ziren:

• ETAren atentatua

Inperio Autokratikoa

XX. mendearen hasieran, tsarren inperioa lurralde oso zabala zen. Politikoki, tsarismoa autokrazia bat zen, tsarrak botere absolutua zuen: dekretu bidez gobernatzen zuen, ez zegoen konstituzioaren edo parlamentuaren mende. Burokrazia leial batek eta armada boteretsu batek Inperioaren kontrola ziurtatzen zuten, eta Eliza ortodoxoa erregimenaren zutabe ideologiko nagusietako bat zen.

Nekazaritza Feudala eta Industria Kanpoen Mende

Errusiako Inperioaren ekonomia eta gizarte-egiturak Europako atzeratuenen artean zeuden. Nekazaritza zen jarduera ekonomiko nagusia. Lurra aristokrazia pribilegiatu, boteretsu eta aberats baten eskuetan zegoen. Nekazariak ziren biztanle gehienak, eta erregimen ia feudal baten mende zeuden. Soldata...

Espainia Bigarren Mundu Gerran

Bigarren Mundu Gerra hasi zenean (1939an), Francok faxisten aldeko jarrera izan zuen. Hala ere, Espainiaren egoera ekonomiko txarra zela eta, 1942ra arte neutral mantendu zen. Alemania eta Italia irabazle aterako zirela uste zuenean, ez-beligerantzia egoerara pasatu zen. Espainiak gatazkan parte hartzeko eskatzen zituen baldintzak Hitler eta Mussolinirekin eztabaidatu zituen, baina gehiegizkoak iruditu zitzaizkien, eta Espainiak ez zuen gerran parte hartu. Alemaniak SESBri eraso zionean, Dibisio Urdina bidali zuen laguntzeko. Aliatuek irabaziko zutela ikusi zuenean, ordea, Ardatzari (Alemania eta Italia) laguntza emateari utzi zion.

Nazioarteko isolamendua eta Gerra Hotza

Bigarren Mundu Gerra amaitu eta gero, nazioarteak...

1. Testuaren Kokapena

Testu mota: Iturriaren arabera, testu historiko primarioa da; formaren arabera, artikulu literarioa da, eta gaiaren arabera, testu politikoa da.

Egilea: Indibiduala (Federico Echevarria, Euskal Ekoizleen Ligako presidentea izan zen XX. mendearen hasieran).

Hartzailea: Kolektibo bati zuzenduta dago eta bere helburua publikoa da.

Garaia: Bilbo, 1893ko abenduaren 9a.

2. Eranskinaren Azterketa

Azterketari ekin aurretik, testua hobeto ulertzen lagunduko diguten termino batzuk argituko ditugu:

• "Librecambismo" (Libre-merkantzia): Doktrina ekonomikoa, protekzionismoaren kontrakoa, zeinaren arabera jarduera ekonomikoa Estatuaren esku-hartzerik gabe garatu behar baita.
• "Arantzel-erregimena": Protekzionismoa bezala ulertzen da.
• "Trakzio-materiala"

Sarrera: Blasco Ibáñez eta "El intruso"

Jarraian aztertuko dugun testua Vicente Blasco Ibáñezen El intruso eleberritik jasotako pasarte bat da.

Testuinguru Historikoa: Berrezarkuntza Garaia

1904ko testua dugu, Berrezarkuntza Garaikoa, beraz. Alfontso XIII.a zegoen agintean, eta Cánovas eta Sagastak kontrolatu zuten gobernua orain gutxi arte, txandaka. Cánovas 1898an hil zuten Arrasaten, eta Sagasta, berriz, 1903an. Bai bata zein bestea Espainiako gobernuburu izan ziren txandaka 6-7 aldiz.

Vicente Blasco Ibáñez: Idazle eta Politikaria

Vicente Blasco Ibáñez zuzenbide-ikasketak egin zituen idazle, kazetari eta politikaria izan zen; gaztetatik errepublikaren aldekoa izan zen.

1909an kolono gisa finkatu zen Argentinan, eta, bi saiakerek porrot...

1876ko Konstituzioa

Aurrean dugun dokumentua, lehen mailako testu historiko eta juridikoa da. Konkretuki, 1876ko Konstituzioaren hainbat artikulu ditugu aztergai. Egileari dagokionez, kolektiboa da. Izan ere, 1875ean Cánovasek adituen batzorde bati dei egin zion, konstituzioaren aurreproiektua egiteko. 1876ean gizonezkoen sufragio unibertsalaren bidez egindako hauteskundeetan eratutako Gorteek onartu zuten Konstituzio berria eta ondoren Alfontso XII.a erregeak berretsi zuen. Konstituzioa Madrilen aldarrikatu zen 1876ko ekainaren 30ean.

Testua publikoa da eta helburu nagusia Errestaurazioaren sistema politikoa finkatzea, eta herritarrei konstituzio berriak zehaztutako hiritarren eskubide eta betebeharrak ezagutzera ematea zen. Berrezarkuntza...

Batzar Konstituziogilea (1789-1791)

Herriak Bastilla gotorlekua hartu zuen; Pariseko herritarrak, gertakari horien berri izan zutenean, kalera irten ziren. Orduan, herri-altxamendua heldu zen Pariseko kaleetara. Jendea arma bila joan zen Bastillako gotorlekura eta espetxera. Horren ondorioz, herri-iraultza hasi zen.

Erreformen bidez, eskubide feudalak abolitu ziren eta Gizakiaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena onartu zen: norbanakoen askatasuna, legearen aurreko berdintasuna eta jabego-eskubidea bermatuz. 1791ko Konstituzioa aldarrikatu zen, honako oinarri hauekin:

• Subiranotasun nazionala.
• Funtsezko eskubideak.
• Monarkia parlamentarioa.
• Botere-banaketa.
• Errolda-sufragioa: 25 urte baino gehiagoko eta errenta jakin bat zuten gizonek bakarrik

Euskal Foruak: Definizioa eta Ezaugarriak

Foruak lurralde bateko ohiturak eta pribilegioak ziren, lege bihurturik. Hau da, Euskal lurraldeetako ordenamendu juridiko-politikoa osatzen zuten. Hauek antzekoak ziren lurralde desberdinetan eta gai ekonomiko, sozial eta politikoen inguruko arauak ematen zituzten.

Foruen Ezaugarri Nagusiak

• Derrigorrezko soldadutza egiteko salbuetsita egotea.
• Zerga arruntak ordaintzeko salbuetsita egotea.
• Kaparetasun unibertsala, Bizkaian eta Gipuzkoan: biztanle guztiak berdinak ziren legearen aurrean eta nobleziaren kategoria eta zenbait pribilegio zituzten.
• Maiorazkoen ezarpena: herentzia guztia seme zaharrari ematen zitzaion.
• Foru-baimenarako (foru pasea) eskubidea: lurralde bakoitzak erabaki zezakeen erregearen erabakiak

Nazionalismoaren Mugimenduak eta Italiar Bateratzea

Nazionalismoa eta Nazio-estatuen Sorrera:

Nazio-estatuen sorrera-prozesua liberalismoaren garaian hasi zen, eta luze iraun zuen. XIX. mendean, nazio hitzak dimentsio politikoa hartu zuen. Une horretatik aurrera, aldarrikatu zen estatuen mugak bat etorri behar zirela muga etnikoekin, linguistikoekin eta erlijiosoekin. Horrela sortu zen ideologia nazionalista.

Bi motatako mugimendu nazionalistak egon ziren:

• Nazionalismo Sakabanatzaileak: Inperio handietan bildutako nazioen independentzia aldarrikatzen zuten. Adibidez, Austria-Hungariako Inperioan edo Otomandar Inperioan sortutakoak.
• Nazionalismo Bateratzaileak: Banatutako herrien bateratzea bultzatu zuten, hala nola Italiakoak eta Alemaniakoak.

Italiar

Botere-borroka: Stalin vs. Trotsky

1922tik aurrera buruzagi boltxebike nagusien arteko liskarrak hasi ziren. Bi buruzagi nagusiak hauek izan ziren:

• Trotsky: Politikarako gaitasun handia zuela frogatu zuen (Urriko Iraultza antolatu zuen, adibidez).
• Stalin: Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako idazkari nagusia zen.

Leninen testamentua eta ideologia ezberdinak

Leninek, hil baino lehenago, gutun bat prestatu zuen; bertan esaten zuen oso kezkatuta zegoela Stalinek lortutako boterearekin eta Trotskik ordezkatzea nahi zuela (Stalinen garaipena gertatu aurretik). Trotskiren eta Stalinen arteko lehia ideologikoa ere nabarmena zen:

Trotskik gizarte sozialistaren eraikuntza bizkortu nahi zuen eta, era berean, Europan hedatu nahi zuten iraultza (iraultza